ԱԶԴԱԿ-Ի ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑԸ ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑԵԱՆԻ ՀԵՏ
Հայաստանի մշակոյթի նախարարի խորհրդական Սպարտակ Ղարաբաղցեանի հետ մեր զրոյցը սկսաւ մշակութային հարցերով, սակայն աւարտեցաւ ազգային հիմնախնդիրներու քննարկումով եւ ազգային նկարագիրն ու արժանապատուութիւնը ամէն բանէ վեր պահելու հրամայականը լուսարձակի տակ բերելով։ Ս. Ղարաբաղցեան սփիւռքի նկատմամբ խոր յարգանք ունի, կը հաւատայ, որ սփիւռքի մէջ հայապահպանման համար մղուած պայքարը պէտք է շարունակուի հայրենի պետութեան կողմէ, իսկ Հայ դատի հետապնդումը պէտք է կատարուի միշտ սփիւռքն ու անոր ճակատագիրը առաջնահերթ նկատելով։ Ան կը մերժէ առաջին առիթով իսկ թուրքին հետ գիրկընդխառնուիլ՝ իր խօսքերուն եւ ժապաւէններուն ճամբով շեշտելով, որ թուրքը այն անձը չէ, որուն կարելի է շուտով վստահիլ, ներել կամ հետը կապ հաստատել, որովհետեւ 1915 թուականին ազգ մը ամբողջ ջարդած թուրքը այսօր տակաւին նոյնը կը մնայ՝ թերեւս տարբեր տարազով։
Բեմադրիչն ու մտաւորականը կը հաւատայ, որ սփիւռքահայուն համար տակաւին ժամանակ պէտք է Հայաստանը իր տունը զգալու՝ շեշետելով, որ Հայաստանի մէջ այս ժամանակի մօտեցման իմաստով մեծ աշխատանք կայ տանելիք։
Ստորեւ կը ներկայացնենք Սպարտակ Ղարաբաղցեանի հետ մեր ունեցած հարցազրոյցին ամբողջութիւնը։
«ԱԶԴԱԿ».- Հայաստան մշակութային ձեռնարկներով հարուստ երկիր է, խօսինք Հայաստանի վերջին մշակութային իրադարձութիւններուն մասին։
ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑԵԱՆ.- Հայաստանի մշակութային կեանքի վերջին, կարեւորագոյն եւ ամէնէն յատկանշական իրադարձութիւնը «Ոսկէ ծիրան» միջազգային փառատօնն էր, որ արդէն կայացած փառատօն է, տեղի կ'ունենայ տարեկան դրութեամբ, ունի միջազգային ճանաչում, անոր կը մասնակցին միջազգային անուանի գործիչներ, մասնագէտներ, որոնց մասին միայն լսած ենք, բայց այս փառատօնին ճամբով առիթ կ'ունենանք անոնց հետ կապ հաստատելու, անոնց փորձառութիւնը կիսելու եւ անոնցմէ դասեր քաղելու։ «Ոսկէ ծիրան» փառատօնը կարելի է նկատել Հայաստանի մշակութային կեանքի ամէնէն մեծ նախաձեռնութիւնը՝ իր ընդգրկման շրջագիծով, ծաւալով, մասնակիցներով, ներկայացուած ժապաւէններով, անոնց որակով ու բովանդակութեամբ։ Այս տարի յատկանշական էր արաբական ժապաւէններու յատկացուած բաժինը, որ կը կրէր «Արաբական գիշերներ» խորագիրը։ Մեզի դրացի ժողովուրդներուն բեմադրիչները մասնակցեցան փառատօնին եւ ցուցադրեցին իրենց պատրաստած ժապաւէնները։ Մասնակիցներ ունէինք՝ Լիբանանէն, Սուրիայէն, Եգիպտոսէն, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններէն եւ այլն։ Հետաքրքրական էր, որ «Արաբական գիշերներ»ու ճամբով մեր հանդիսատեսը ծանօթացաւ նորութիւններու՝ բաւական բարձրարժէք ժապաւէններու ճամբով։ Անջատ արժէք ու տեղ ունին իրանեան ժապաւէնները, որոնք միջազգային ճանաչում ունին եւ փառատօնի կայացման առաջին իսկ օրէն եղած են սիրելի ու սպասուած հիւրեր։
«Ա.».- «Ոսկէ ծիրան» փառատօնէն բացի, ի՞նչ մշակութային նախաձեռնութիւններով կը յատկանշուի Հայաստանի այս տարին։
Ս. Ղ.- «Ոսկէ ծիրան»ի նախօրեակին կարեւոր էր Հայաստանի մասնակցութիւնը Միացեալ Նահանգներու մէջ կայացած միջազգային փառատօնին, որուն ուղին խորքին մէջ բացուած է «Ոսկէ ծիրան» շարժապատկերներով։
Փառատօնին գլխաւոր մրցանակը ստացաւ Հայդուկ Խաչատրեան՝ իր «Գոմէշ» վաւերագրական ժապաւէնով, ցուցադրուեցաւ նաեւ իմ բեմադրութեամբս նկարահանուած «21-րդ դարու վանտալները» խորագիրը կրող ժապաւէնը, որ Ջուղայի խաչքարերու կոտորածին մասին է, բայց ժապաւէնը կը սկսի 1915-էն ու կը հասնի մինչեւ 21-րդ դար, այսինքն 10 վայրկեանի մէջ լուսարձակի տակ կը բերուէր այն իրականութիւնը, որ թուրքը չէ փոխուած։ Ի զարմանս բոլորին կրնամ ըսել, որ ժապաւէնը շատ լաւ ընդունուեցաւ, մամլոյ ասուլիս տեղի ունեցաւ եւ նոյնիսկ կարելիութիւն տրուեցաւ յաւելեալ մանրամասնութիւններ ու բացատրութիւններ փոխանցելու։ Ամէնէն կարեւորը այն էր, որ ժապաւէնը ցուցադրուեցաւ ապրիլ 24-ին, իսկ ես՝ իբրեւ ժապանէնի հեղինակ եւ բեմադրիչ, գոհունակութիւն ապրեցայ այն իմաստով, որ այդ թուականին ցուցադրուեցաւ նման բնոյթ կրող ժապաւէն մը, մանաւանդ որ կացութիւնը այդ օրերուն բաւական ծանր էր հայութեան համար, որովհետեւ 22 ապրիլին սկսած էր հայ-թրքական սիրաբանութիւնը։ Այս ժապաւէնով կրցանք ցոյց տալ, թէ մեր գործը որո՛ւ հետ է։ Ասիկա ոչ միայն վաւերագրական ժապաւէնի ցուցադրութիւն էր, այլ առիթ էր աշխարհին եւ մենք մեզի ցոյց տալու ու յիշեցնելու, որ այս ճանապարհին վրայ մենք գիրկընդխառնուելու առիթ պէտք չէ ունենանք, ոչ ալ ստեղծենք։ Յիշողութիւն եւ ողբերգական ճակատագիր, մանաւանդ այդքան զգայուն սփիւռք ունեցող ժողովուրդը, որ այսօր լաւ թէ վատ 20 տարուան պետականութիւն ունի, պէտք է այս հարցերուն նկատմամբ աւելի նրբանկատ ըլլայ։ Վաղ թէ ուշ քաղաքական ճամբով այս հարցը պիտի լուծուի, բայց առաջին առիթով թուրքին հետ գիրկընդխառնուիլը միեւնոյն ատեն թէ՛ վիրաւորական եւ թէ՛ ծիծաղելի է։ Իսկ մեր ժապաւէնը հիմնականօրէն թուրք տիպարը կը մերկացնէ, անոր իսկութիւնը լուսարձակի տակ կը բերէ, որպէսզի գիտնանք, թէ ո՛վ է թուրքը, եթէ երբեք մոռցած ենք։
«Ա.».- Արսինէ Խանճեան վերջերս «Ոսկէ ծիրան» փառատօնի շրջագիծին մէջ Հայաստան գտնուած շրջանին մամլոյ ասուլիսի մը ընթացքին հայ-թրքական յարաբերութեան մէջ արձանագրուած վերջին իրադարձութիւնները եւ բաց քաղաքականութեան որդեգրումը քննադատեց, ինչպէս նաեւ անդրադարձաւ Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած ժապաւէններուն, որոնք երբեմն սկսած են առեւտրական բնոյթ ունենալ կամ այդ նպատակը հետապնդել։ Դուք ի՞նչ կ'ըսէք այս մասին։
Ս. Ղ.- Կը բաժնեմ Արսինէ Խանճեանին տեսակէտը, որովհետեւ ան ազգային մտածողութեան տէր անձ է, Ատոմ Էկոյեանի կողակիցն է եւ ինք շարժապատկերի աշխարհին մէջ իր մեծ փորձառութեամբ այդ աշխարհին ներկայացուցիչներէն մէկը կը նկատուի։ Իր ըսածին մէջ բացարձակ ճշմարտութիւնը այն է, որ ժապաւէն արտադրելն ու պատրաստելը որքան ալ առեւտրական որոշ նպատակներ հետապնդեն, կան նիւթեր, որոնցմով կարելի չէ առեւտուր կատարել, եւ 1915-23 ժամանակահատուածը այդ նուիրական նիւթերէն է։ Հաւանաբար Արսինէն նկատի ունի նշած հանգրուանս, որ հայութեան լինել-չլինելու ժամանակահատուածն է, նման դէպքերու առեւտրական տրամաբանութեամբ մօտենալը մեզ կ'առաջնորդէ հայ-թրքական գիրկընդխառնումին, որ խորքին մէջ այլ բնոյթ պէտք է կրէ եւ հեռու մնայ առեւտրական որեւէ նկատառումներէ։ Ըսեմ նաեւ, որ այդ նիւթին անդրադառնալ չի նշանակեր լաց ու կոծով լեցուն ժապաւէն պատրաստել, ընդհակառակն, լաց ու կոծով յիշողութիւն չի պահուիր, անիկա վերջաւորութեան մարդ կը ձանձրացնէ, իսկ երբ առողջ է յիշողութիւնը, առողջ է բանականութիւնը, այդ յիշողութիւնը, այդ բանականութիւնը, այդ նիւթերուն անդրադառնալը մեզի համար հիմք կը ծառայեն եւ մեծ դերակատարութիւն կ'ունենան մեր դատին հետապնդման իմաստով։ Օրինակ՝ այսօր որեւէ պետութեան մէջ, շարժանկարի մեծ ընկերութեանց միջոցով հրեաները ոչ մէկ առիթ կը կորսնցնեն իրենց Ողջակիզման մասին խօսելու, զայն ցուցադրելու. այսպիսով հրեաները ոչ միայն կը փորձեն մարդոց խիղճերուն հասնիլ, այլ նման ժապաւէններու մարդիկ կը մօտենան իբրեւ յարգանք նահատակներուն։ Մենք մեր մէջ այդ մէկը պէտք է արթնցնենք, այդ գծով լուրջ աշխատանք տանինք, Հայ դատին անդրադառնանք որեւէ ձեւով՝ ժապաւէն, գրականութիւն եւ այլն։ Ես կողմնակից եմ այն գաղափարին, որ մեր դատին նուիրուած ու լաւ պատրաստուած ժապաւէնները անպայման յարգանք կը պարտադրեն, որովհետեւ յիշողութիւն ունեցող ժողովուրդը միշտ ալ կը յարգուի, իսկ յիշողութիւն կորսնցնողը խղճահարութեան, ապա արհամարհանքի կ'արժանանայ։ Խղճահարութիւնը եւ արհամարհանքը շատ մօտ են իրարու եւ տեղ մը կը միանան, իսկ յարգանքին մէջ նաեւ կայ մեծարանք։ Երբ արցախեան ազատագրական պայքարը սկսաւ, մեզի նկատմամբ այդ յարգանքն ու մեծարանքը կար, եւ անոնք մեզի յաղթանակի հասցուցին։ Մենք ունէինք այդ բոլորը. կը ցաւիմ, որ անցեալ կատարեալով կ'արտայայտուիմ, բայց կը վախնամ, որ եթէ այս ճամբով շարունակենք, մենք կը կորսնցնենք այդ բոլորը եւ կը յայտնուինք շատ ողորմելի վիճակի մէջ։
Իսկ եթէ մշակութային դաշտին մէջ շարժապատկերին ունեցած դերակատարութեան պիտի անդրադառնանք, ապա կրնանք ըսել, որ անիկա շատ մեծ ու արագ ազդեցութիւն ձգելու իւրայատկութեամբ օժտուած է։ Գիրքը ուրիշ բան է, որեւէ ժապաւէն պատրաստելը ուրիշ բան է, իսկ լաւ ու ճշմարտութիւն բացայայտող ժապաւէն ցուցադրելը ուրիշ բան է, որովհետեւ իրականութիւնները աւելի մատչելի ձեւով կը ներկայացուին այդպիսով։ Այսօր, օրինակ, կրնանք ըսել, որ Ազրպէյճան՝ պարտուող կողմը, կը պատրաստէ ու կը ցուցադրէ այնպիսի ժապաւէններ, ուր կան երեւակայական հերոսներ, ազգային տիպարներ, որոնք ոչ մէկ օր գոյութիւն ունեցած են, սակայն անոնք կը փորձեն այս բոլորը ներկայացնել իբրեւ իրականութիւն։ Իսկ մենք, որ ազգային հերոսներ ունեցող ազգ ենք, ոչ մէկ հերոս կրցած ենք ներկայացնել իրեն արժանի ձեւով եւ զայն ծանօթացնել մեր երիտասարդութեան։ Այսօր մենք կը զարմանանք, որ երիտասարդութիւնը ինչո՞ւ նուազ հայրենասիրութիւն, ազգային յիշողութեան եւ ազգային նկարագիր ունի, խորքին մէջ իրականութիւնը այն է, որ մենք չենք կրցած մեր ազգային հպարտութիւնը ճիշդ ձեւով փոխանցել նոր սերունդին։ Այդ հպարտութիւնը կը տրուի, չի պարտադրուիր, եւ երբ ինքնաբերաբար ու ինքնըստինքեան փոխանցուի, անիկա կը դառնայ իսկական եւ աւելի ազդու ու հզօր։
Այսօր մենք նաեւ ունինք Հայաստան-սփիւռք կապի խնդիր՝ հպարտութիւն փոխանցելու իմաստով։ Ես կ'ըսեմ՝ փոխանցելու, որովհետեւ իմ սերունդս փոխանցելու շատ բան ունի, որովհետեւ մեր սերունդը՝ 50-60ական թուականներու ծնունդ, շատ բան ըրած է, բայց մեզի յաջորդող սերունդին մօտ ինչ-որ բաց մը կայ՝ թէ՛ Հայաստանի եւ թէ՛ սփիւռքի մէջ, որովհետեւ խորքին մէջ մենք մէկ օրկանիզմ կը կազմենք, անկախ այն իրողութենէն, որ մէկը կ'ապրի Երեւան, իսկ միւսը՝ Նիւ Եորք, անկախ մեր կենցաղային տարբերութենէն, իրականութիւնը այն է, որ մէկ օրկանիզմ ունինք, երբ զանազանելու ըլլանք, պիտի տեսնենք, որ տարբերութիւնը լոկ կենցաղային է։
Այստեղ պէտք է նշենք, որ սփիւռքի նկատմամբ պէտք է ազնիւ ըլլանք. առիթով մը ըսած եմ, որ մենք սփիւռքին հետ ազնիւ չենք, հիմա ալ կրնամ վերահաստատել իմ համոզումս եւ շեշտել, թէ սփիւռքի նկատմամբ պէտք է ազնիւ ըլլալ։ Կը հաւատամ, որ ասիկա նաեւ փոխադարձ պէտք է ըլլայ։ Այսօր մենք կարգախօսներ հնարած ենք, բայց սփիւռքին հետ կարելի չէ կարգախօսներով վարուիլ։ Օրինակ՝ վերջերս շատ լսուեցաւ «Արի տուն» կարգախօսը. նման հրամայական եղանակով կարգախօս միայն խորհրդային տարիներուն ընդունուած էր։ Ես կը յիշեմ, երբ փոքր էինք եւ փողոցը կը խաղայինք ընկերներով, մայրս որոշ ժամանակ մը անց ձայն կու տար. «Տուն արի», այս կը նշանակէր, որ արդէն ժամանակը անցաւ եւ պէտք է տուն վերադառնայ։ Բայց սփիւռքը փողոցը խաղացող այդ երեխան չէ, սփիւռքը ճակատագիր ունեցող մեր ամէնէն զգայուն հատուածն է եւ զայն տուն կանչելու՝ ձեւը կարելի է գտնել, սակայն առաջին հերթին պէտք է տունը կարգի բերել, եւ այդ տունը նաեւ իր տունը նկատել եւ ոչ թէ քու։ Սփիւռքահայութիւնը պէտք է ունենայ այն զգացողութիւնը, որ անիկա նաեւ իր տունն է եւ զինք կանչելու կարիք չկայ, այլ առանց կարգախօսի կամ կանչուելու՝ ինք արդէն տուն պիտի գայ։ Ուրեմն այսօր կան կարգախօսներ, որոնք ծիծաղելի են, խորհրդային տարիները կը յիշեցնեն պարզապէս եւ մեզ տեղ չեն հասցներ։ Այս կը նշանակէ, որ այս ճամբուն վրայ մենք դեռ շատ բան ունինք ընելիք՝ մտածողութիւն փոխելու, կարծրատիպերը ջարդելու իմաստով։ Սփիւռքը շերտերու բաժնելու խորհրդային մտածելակերպն ու մօտեցման ձեւը պէտք է փոխուին, որովհետեւ պարզ է, որ գաղափարական պայքարի ատեն ուրիշ բան կար, այլ էր կացութիւնը, իսկ այսօր ուրիշ բան է, այլ բան ունինք ընելիք։ Սփիւռքի մէջ ազգային գաղափարական ուժեղ հենք ունեցող քաղաքական ուժի հետ, յանձինս Դաշնակցութեան, պէտք է հաշուի նստինք, որովհետեւ ո՛վ որ փորձառութիւն ունի, ուրեմն շատ բան գիտէ, եւ մենք անոր փորձառութենէն պէտք է օգտուինք, որովհետեւ վերջ ի վերջոյ եթէ ազգային գաղափարախօսութեան հենքի վրայ է, որ սփիւռքը հայ մնացած է, ուրեմն հոն տեղ մը գաղտնիք մը կայ, ուժ մը կայ։ Կը նկատենք, որ հոն կարգախօսներ չեն եղած եւ չեն օգտագործուած, եղած է միայն «Դէպի Երկիր»ը, որ ժամանակի ընթացքին ծնած է եւ ժողովի մը ընթացքի որոշում չէ տրուած կարգախօս ստեղծելու։ «Դէպի Երկիր»ին մէջ յիշուած Երկիրը աշխարհագրական բաւական ընդարձակ սահման ունի, Երկիր է Սասունը, Մուշը, Կիլիկիան, Ղարաբաղը... Եւ խորքին մէջ այդ կարգախօսով ալ արահետը բացուեցաւ դէպի Ղարաբաղ, ուրեմն նախ ճամբայ պէտք է բանանք, ապա մտածենք տուն գալու մասին, որովհետեւ եթէ այդպէս ընենք, ամէն մարդ արդէն իր տան մէջ պիտի զգայ, այն ատեն Հայաստանը մեծ տուն մը կ'ըլլայ եւ ոչ միայն 29 հազար քառակուսի քիլոմեթր տարածք, ուր նստած՝ մարդիկ այսօր քննարկում կը կատարեն, եթէ Ղարաբաղի հետ Հայաստանը սահման պէտք է ունենա՞յ, թէ՞ ոչ, այլ սահմաններ պիտի բացուի՞ն, թէ՞ ոչ։ Այս բոլորը մենք պէտք է որոշենք, որովհետեւ սահմանը թելով կը գծեն եւ ոչ թէ թուրքին հետ գիրկընդխառնուելով, այդպիսով արդէն մեր սահմանները կորսնցուցած կ'ըլլանք, իսկ ինչ որ թելով ու արեամբ գծուած է, պէտք է պահել արժանապատիւ կերպով։
Այս ալ մշակոյթ է, երբեմն երբ մշակոյթ կ'ըսենք, մարդիկ կը կարծեն լոկ երգ ու պարի մասին կը խօսինք, բայց երբ ազգային մտածողութիւն չկայ, ուրեմն մշակոյթն ալ աղաւաղուած է։ Այսօր, օրինակ, երբ մենք կը խօսինք օտար մշակոյթի ներմուծման մասին, պէտք է լաւապէս գիտնանք, որ ատիկա ազգային մտածողութեան բացակայութենէն կու գայ։ Այս պատճառով է, որ իւրայատուկ հայ նկարիչ, երգիչ չես գտներ։ Հայ մշակոյթ ըսուածը կու գայ ազգային մտածողութենէն, որմէ կը բխի ամէն ինչ, մինչեւ իսկ դիւանագիտական մօտեցումները։ Ազգային մշակոյթ, ազգային հենք ունեցող ժողովուրդը սխալ դիւանագիտութիւն չի վարեր։
«Ա.».- Ըստ ձեզի, սփիւռքը այդ մշակոյթը եւ այդ արժանապատուութիւնը որքանո՞վ կրցած է պահել, մանաւանդ՝ խորհրդային տարիներուն, երբ Հայաստանի մէջ կացութիւնը այլ էր։
Ս. Ղ.- Այդ խորհրդային տարիներուն սփիւռքի մէջ այդ ազգային գաղափարախօսութեան կազմակերպութիւնները մեծ դեր խաղացին սփիւռքի եւ հայութեան ազգային դիմագիծի պահպանման ի խնդիր։ Բայց այսօր, երբ սահմանները բաց են, Հայաստանի եւ սփիւռքի մէջ կը տեսնենք միեւնոյն հարցերը, այդ պատճառով ալ կ'ըսեմ, որ մէկ օրկանիզմ ենք։ Բայց հոս կայ պարագայ մը, իր հողին վրայ ապրող մարդը շատ աւելի շուտ կ'առողջանայ, իսկ օտարութեան մէջ եղողին մօտ հիւանդութիւնը աւելի դիւրին կը խորանայ, մանաւանդ եթէ այս երկուքին միջեւ կապ չկայ։ Ատոր համար ալ պէտք է աշխատիլ կարելի եղածին չափ արագ հայութիւնը համախմբելու եւ հիւանդութիւններէն ձերբազատելու, բայց ատոր համար ալ ճիշդ ձեւը պէտք է գտնել։
Կարելի չէ տարբերութիւն դնել. օրինակ՝ այսօր շատ կը խօսուի հայկական դպրոցներու տագնապին մասին. կ'ըսեն, որ Սփիւռքի մէջ հայկական դպրոցները հետզհետէ կը նուազին, ընդհանրապէս այս գծով Սփիւռքին վրայ կը դնեն շեշտը, բայց այսօր այս հարցը նաեւ Հայաստանի մէջ կայ։ Երբ այսօր Հայաստանի մէջ մաքուր ու վճիտ հայերէն կը խօսուի, ականջդ չի սղոցուիր եւ հոգիդ կը ցնծայ, որ հայերը լաւ հայերէն կը խօսին։ Բայց այսօր, երբ Հայաստանի մէջ, Երեւանի մէջ մարդիկ կը խօսին այնպիսի հայերէն, որ ականջդ եւ հոգիդ կը սղոցէ, ուրեմն մենք շատ մեծ հարցի դիմաց կանգնած ենք։ Իսկ եթէ պետական հանգամանքը նկատի պիտի ունենանք, ուրեմն այդ պետութիւնը նաեւ պէտք է հաշուի առնէ Սփիւռքի իւրայատկութիւնը։ Կը կրկնեմ, տուն հրաւիրելու եղանակը ժամանակը կը լուծէ, ժամանակէն կանուխ ոչ ոք տուն կու գայ։
«Ա.».- Կը կարծէ՞ք, որ մօտ է այդ ժամանակը, կամ այդ ժամանակին աւելի արագ հասնելու համար ի՞նչ պէտք է ընենք։
Ս. Ղ.- Պէտք չունինք աճապարելու։
«Ա.».- Բայց չէ՞ք կարծեր, որ օրերու թաւալքին հետ հետզհետէ աւելի դժուար կ'ըլլայ ամէն բան։
Ս. Ղ.- Կ'երեւի ատոր համար է, որ այսօր մենք ժամանակ պէտք չէ կորսնցնենք ձեւականութիւններու վրայ։ Ժամանակի կորուստը կացութիւնը աւելի վտանգաւոր կը դարձնէ։ Երբ ժամանակի ընթացքին սխալ կը գործես, մինչեւ սխալը ուղղելը եւ կրկին ճիշդ ճամբան գտնելը ժամանակը աւելի կ'երկարի։ Կայ նաեւ սխալէն ետք ճիշդ ուղին բռնելու իմաստով հաւատքի վերականգնումը։ Ուստի աւելի լաւ է հաւատքը ի զուր չկորսնցնել, աւելի լաւ է սխալներու առաջքը առնել, հաւատքը պահել եւ հաւատաւորը աւելի շուտ կը համոզուի, աւելի արագ կը վստահի եւ աւելի դիւրին հայրենիք կու գայ։ Կը կրկնեմ, երբ Արցախի ճամբան բացուեցաւ 90-ական թուականներուն, Սփիւռքէն տղաքը եկան ու միասին պայքարեցանք, մենք համոզուած էինք, որ Արցախի ճամբան Սասունէն կ'անցնի, իսկ այսօր ի՞նչ կ'ընենք. չեմ ըսեր, որ զէնքը առնենք ու անտեղի պայքարի սկսինք, այլ պէտք է նախապատրաստուինք, իսկ այս հոգեբանութեամբ նախապատրաստուիլը բաւական դժուար կը թուի ըլլալ։ Երբ այսօր տարածք տալու-չտալու հոգեբանութիւնը տիրական կը դառնայ, ուրեմն Արցախի ճամբան Սասունէն կ'անցնի արտայայտութիւնը կը դառնայ սուտ խօսք։
«Ա.».- Իսկ եթէ կացութիւնը այսպէս շարունակուի եւ մեր յաջորդ հանգրուանը ըլլայ ֆութպոլային այլ խաղ մը՝ այս անգամ Թուրքիոյ մէջ, դուք ապագան ինչպէ՞ս կը տեսնէք։
Ս. Ղ.- Երեւանի մէջ ես ինչ որ տեսայ՝ Արարատը ծածկած ֆութպոլային խաղին նման հոգեբանութիւն, ուրեմն բաւական խեղճ է կացութիւնը։ Մենք նոյնիսկ խորհրդային տարիներուն Արարատը պատկերող տարազով հրապարակային խաղերու մասնակցած ենք, մեր ազգային հաւաքականը չեմ հասկնար ինչպէ՛ս Արարատը ծածկած դաշտ մտաւ։ Այսինքն, երբ քեզ կը պարտադրեն, որ Արարատը ծածկես, այսինչը կամ այնինչը ընես, իսկ դուն կ'ընդառաջես, արդէն ամէն տեսակի արժանապատուութիւն կորսուած կ'ըլլայ, խեղճ ու կրակ վիճակի մէջ կը յայտնուիս՝ ինչ ուզէ թող ըլլայ այդ խաղին անունը կամ բնոյթը, արդէն պարտութիւն կրած կ'ըլլաս։ Յարգանք պէտք է պարտադրել եւ արժանապատուութիւնը պահել բոլոր պարագաներուն, փոխադարձ յարգանքով եւ արժանապատիւ ձեւով շատ հարցեր կը լուծուին։ Իսկ ներկայ պայմաններուն մէջ փոխադարձ յարգանք գոյութիւն չունի։
«Ա.».- Խօսինք ձեր նոր ժապաւէններուն մասին։
Ս. Ղ.- Արդէն աւարտեցինք «Թորոս Ռոսլին»ը, որ այս տարի «Ոսկէ ծիրան»ին մասնակցեցաւ, Կիլիկիոյ թագաւորութեան շրջանին ապրած մեր մեծանուն մանրանկարիչին նուիրուած է ժապաւէնը, ըսեմ նաեւ, որ Թորոս Ռոսլինը պատկերելու համար պէտք է այդ ժամանակաշրջանը պատկերել եւ հասցնել ժապաւէնը մինչեւ Կիլիկիոյ թագաւորութեան անկում եւ անկման պատճառները ներառել։ Մարքօ Փոլօ տուեալ տարածքին մասին խօսելով կ'ըսէր, որ կար ժամանակ (Կիլիկիոյ թագաւորութեան ժամանակաշրջան), երբ այս երկրին մէջ կ'ապրէին փառահեղ եւ ռազմատենչ հայերը, իսկ անոնց երկիրը շատ հզօր էր, իսկ այսօր դժբախտաբար կ'ապրին ստրկամիտ, արծաթասէր մարդիկ, որոնք պատճառ դարձան Կիլիկիոյ թագաւորութեան կործանման։ Երբ հողին կպած ես, արժանապատուութիւն ունիս, օտարները եւս կը հաստատեն, թէ դուն այդպէս ես, իսկ երբ կ'ընթանաս արծաթասիրութեան եւ այլ ճամբաներով արդէն սովորական մահկանացու կը դառնաս։ Իսկ այս ժապաւէնին մէջ կը ներկայացուի այն, որ Կիլիկիոյ թագաւորութեան մշակութային ժառանգութենէն համաշխարհային արժէք մնաց Թորոս Ռոսլինը։ Անոր բոլոր ծրագիրները ոսկէ շերտ են։ Ան փաստեց, որ իր գործերը մնայուն էին, Կիլիկիոյ մէջ այդ կերպարուեստին արժէքը այնքան լաւ գիտէին, որ երեխայ չունեցողը մագաղաթ կ'որդեգրէր՝ իբրեւ յիշատակ, որ իրենց մահէն ետք եկեղեցւոյ պիտի յանձնուէր։ Այս բոլորը պէտք է լաւ յիշել, դասեր քաղել, օրինակ ունենալ։ Ժապաւէնը կը միտի այս բոլորը յիշեցնել ու պատգամ փոխանցել։
«Ա.».- Հայաստանի պետական պատկերասփիւռի կայանէն սփռուած լրատուութեան մը մէջ լուսարձակի տակ առնուեցան այն եկեղեցիները, որոնք ներկայ Հայաստանի տարածքին կը գտնուին եւ անոնք անմխիթար վիճակի մատնուած են, իսկ մենք կը զայրանանք, երբ թուրքը կամ ազրպէյճանցին մեր մշակութային կոթողները կը քանդէ։ Ի՞նչ կ'ըսէք այս երեւոյթին մասին։
Ս. Ղ.- Մենք միշտ մեր մշակութային ժառանգութիւններու քանդումին համար թուրքն ու ազրպէյճանցին կը մեղադրենք, բայց գաղտնիք չէ, որ մենք Հայաստանի մէջ այդ մշակութային շերտին նկատմամբ անտարբեր ենք։ Ոեւէ անձ իր անձնական նպատակներուն համար կրնայ մշակութային կոթող մը քանդել։ Մեր պատգամաւորներէն Վահան Յովհաննիսեան բազմիցս խօսած է այս մասին, նաեւ հարց դրած է, որ պէտք է շինարարութիւն կատարելէ առաջ սերտել, թէ տուեալ տարածիքին մէջ հնագիտական արժէքներ կա՞ն, թէ՞ ոչ, ապա կառուցման աշխատանքներուն սկսիլ։ Սակայն կարելի չէ ըսել, թէ որքանո՞վ մարդիկ կ'ընդառաջեն անոր դրած հարցին։
«Ա.».- Կը կարծէ՞ք, որ Հայաստանի իշխանութիւնները այս իմաստով ընելիք ունին։
Ս. Ղ.- Ես իշխանութիւնը եւ պետականութիւնը կ'առանձնացնեմ իրարմէ, իշխանութիւն պետականութիւն չի նշանակեր, այսօր դժբախտաբար այդպէս չէ։ Իշխանաւորը պէտք է զգայ, որ պետութեան ծառան է, իսկ այսօր դիրքերը փոխուած են, պետութիւնը դարձած է իշխանութեան, իշխանաւորին ծառան։ Այդ պատճառով ալ յստակ ու ճշգրիտ կերպով չ'ընթանար ամէն ինչ, մշակութային ժառանգութիւններն ալ իրենց ճակատագիրին կը ձգուին։
«Ա.».- Այս տարի Հայաստան յատուկ տաղաւարով իր մասնակցութիւնը պիտի բերէ Քաննի փառատօնին. խօսինք այդ մասին։
Ս. Ղ.- Նախորդ տարի եւս Հայաստան մասնակցեցաւ Քաննի փառատօնին, սակայն այս տարի աւելի տիրական ներկայութիւն պիտի ըլլայ։ «Ոսկէ ծիրան» միջազգային փառատօնը միջազգային մակարդակի վրայ Հայաստանի տեղ ապահովելու իմաստով մեծ դեր ունի։ Երբեմն մեզի կը թուի, թէ կարելի չէ նման մեծ ու միջազգային փառատօն կայացնել, որովհետեւ հսկայական գումարներու կը կարօտի նման նախաձեռնութիւն մը։ Մենք ալ գիտենք, որ այդպէս է, բայց նաեւ գիտենք, թէ կան մարդիկ, որոնք իրենց նիւթական ներդրումով նման ծրագիրներու իրականացումը կ'երաշխաւորեն։ Յիշենք օրինակ «Վիվասել-Էմ. Թի. Էս.»ի գլխաւոր տնօրէն Ռալֆ Եիրիկեանը, որ նիւթականը հոգաց, եւ նման մարդոց շնորհիւ մշակութային զանազան ծրագիրներ կ'իրականանան։
Կը հաւատամ, որ նման մարդիկ այս քայլերուն կը դիմեն նախ իրենք զիրենք եւ իրենց ազգն ու մշակոյթը յարգելով, իրենց հայկական արեան տուրքն է, որ կու տան. զտարիւն հայը ուրիշ բան չի կրնար ընել։ Մշակութային դաշտը շատ մաքուր արեան տէրերու կարիք ունի։ Ասով պայմանաւորուած են միւսները։ Երբեմն կ'ըսեն՝ ազնուացեղ մշակոյթ, ազնուացեղ նկարչութիւն, այս բոլորը կարիք ունին ազնուացեղ արիւն ունեցողներուն եւ փառք Աստուծոյ անոնք կան, որովհետեւ մեր ազգը ազնուացեղ է։ Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւն ունեցող ժողովուրդը չի կրնար ուրիշ բան ընել, մշակոյթը իրեն համար առաջնահերթութիւն ըլլալէ չի դադրիր։
«Ա.».- Վերջին խօսք Սփիւռքին։
Ս. Ղ.- Սփիւռքը կենսագրութիւն է, ոեւէ հայու կենսագրութիւնն է, ուստի Սփիւռքի մէջ ապրողը օտար մարդ կարելի չէ սեպել, այլ ան աւելի հարազատ է։ Ճիշդ չէ տարբերութիւն դնել եւ Սփիւռքը իբրեւ բաժանմունք դիտել։ Բոլորս մէկ ամբողջութիւն ենք, տարանջատուելու ժամանակը վաղուց անցած է արդէն։
Հարցազրոյցը վարեց՝
ՆՈՐԱ ԲԱՐՍԵՂԵԱՆ