ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ԳՈՐԾՈՑ ՆԱԽԿԻՆ ՆԱԽԱՐԱՐ ՎԱՐԴԱՆ ՕՍԿԱՆԵԱՆԻ ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑԸ՝ «ԱԶԴԱԿ»ԻՆ
«Ընդունելով քաղաքական իրողութիւնը՝ մենք պէտք չէ հրաժարուենք մեր պատմական իրաւունքներից»
«ԱԶԴԱԿ».- Պրն. Օսկանեան սկսինք Սիվիլիթասով. հիմնական նպատակը, ինչպէս նշուած է, հայ քաղաքացիական առողջ հասարակարգ ձեւաւորելն ու կազմաւորելն է։ Քաղաքացիական հասարակարգի ձեւաւորման նախադրեալներէն մէկն ալ պետական աշխատանքներուն մասին լիարժէք տեղեկացուածութեան խնդիրն է։
Նախ կը խնդրենք ձեր արժեւորումը՝ ընդհանուր առմամբ այս սկզբունքին։
ՎԱՐԴԱՆ ՕՍԿԱՆԵԱՆ.- Սկզբունքը ճիշդ է: Քաղաքացիական հասարակութիւնը տեղեկացուած հասարակութիւնն է: Սիվիլիթաս հիմնադրամը սատարելու է այդ գործընթացին՝ միաժամանակ հասկանալով, որ մենք չենք կարող միայնակ անել այդ գործը:
Հասարակութեանը տեղեկացնելու պատասխանատուութիւնը բոլորինս է` առաջին հերթին, սակայն կառավարութեանն է: Ոչ այն պատճառով, որ միայն իշխանութիւնը կարող է կամ պէտք է տեղեկացնի, բայց որովհետեւ իշխանութիւնն է պատասխանատու տեղեկատուութեան տարածման համար հանդուրժող, բաց եւ թափանցիկ միջավայրի ձեւաւորման համար:
Բազմակողմ, հաւասարակշռուած լիարժէք տեղեկատուութիւն մատուցելու պատասխանատուութիւնը նաեւ լրատուամիջոցներինն է, թէ՛ Սփիւռքի լրատուամիջոցներինը, թէ՛ Հայաստանի: Եւ վերջապէս այդ պատասխանատուութիւնը նաեւ հէնց ինքը` քաղաքացիական հասարակութիւնը, հասարակական կազմակերպութիւնները, հանրային հատուածը, կրթական հաստատութիւնները, մենք բոլորս պէտք է ստանձնենք` խրախուսելով հանրային բաց քննարկումը: Հայաստանում այսօր դրա պակասը կայ: Սիվիլիթասը պատրաստակամ է աջակցելու այդ գործընթացին՝ մեր կայքերի եւ հրապարակումների, ինչպէս նաեւ գործող լրատուամիջոցներին աջակցելու միջոցով:
«Ա.».- Հիմա գանք առաջին հարցումին անմիջականօրէն կապուած խնդիրին։ Որքանո՞վ տեղեկացուած է հայ հասարակութիւնը այս օրերու ամէնէն հրատապ խնդիրներուն մասին։ Պետական համապատասխան բաժանմունքները ինչպէ՞ս կ'իրականացնեն հասարակութիւնը իրազեկելու խնդիրները, մանաւանդ նկատի ունենալով թրքական եւ ազրպէյճանական ապատեղակատուութիւններու տարափը։
Կը խնդրեմ ձեր գնահատականը։
Վ. Օ.- Իշխանութիւնները հասարակութեան, ընդ որում՝ թէ՛ Հայաստանի հասարակութեան, թէ՛ Սփիւռքի առաջ, այս` մեզ համար կարեւորագոյն խնդիրների վերաբերեալ իրազեկելու, բացատրութիւններ տալու պարտաւորութիւն ունեն: Յատկապէս, երբ որոշ գործընթացներ անհասկանալի, անբացատրելի եւ խիստ վիճայարոյց են: Աւելի՛ն. կարեւոր է սեփական քաղաքականութիւնը եւ դրանից ակնկալիքները բացատրել ոչ միայն մեր հասարակութեանը, այլեւ աշխարհին: Համաշխարհային հասարակութիւնը, քաղաքականութիւն մշակողները երկրի մասին տեսակէտներ են ձեւաւորում այդ երկրի հրապարակային յայտարարութիւնների հիման վրայ: Վերջին ամիսներին իսկապէս տեղեկատուութիւն (կամ ապատեղեկատուութիւն) տարածողը հիմնականում թուրքական եւ ազրպէյճանական կողմերն են: Մենք յաճախ հնարաւորութիւն չենք ունենում պարզելու՝ հիմնաւո՞ր է արդեօք թուրքերի կամ ազրպէյճանցիների այս կամ այն յայտարարութիւնը, քանի որ հայկական կողմը համարժէք չի արձագանգում: Դրա պատճառով է նաեւ, որ վերջին շրջանում համաշխարհային հասարակական կարծիքը, տարբեր երկրների քաղաքականութիւն ձեւաւորողների տեսակէտները աւելի ու աւելի շատ են հակւում ազրպէյճանական եւ թուրքական դիրքորոշումներին:
Համր դիւանագիտութիւնը լաւագոյն մարտավարութիւնը չէ, յատկապէս երբ հակառակ կողմը ամէն առիթով բարձրաձայնում է մեզ համար անբարենպաստ իր դիրքորոշումները, եւ աշխարհն, ինչպէս ասացի, ընդունում է դրանք որպէս իրողութիւն:
«Ա.». -Փաստօրէն թէ՛ հայ-թուրք յարաբերութիւնները եւ թէ՛ հայ-ազրպէյճանական բանակցութիւնները կ'ընթանան զուգահեռացուած։ Ազրպէյճանը կը շարունակէ յայտարարել, որ ղարաբաղեան հակամարտութեան լուծումը նախապայմանային հանգամանք ունի հայ-թուրք յարաբերութիւններու բնականոնացման համար, իսկ պաշտօնական Անգարայի ներկայացուցիչները որոշակի հակասութիւն դրսեւորեցին այս ուղղութեամբ պատկերացումներու յայտարարութիւններուն ընթացքին։ Թուրքիոյ վարչապետին համոզումով, արցախեան հիմնահարցին լուծումը պայման է հայ-թուրք յարաբերութիւններու բնականոնացումին համար, մինչ արդէն նախկին արտաքին գործոց նախարար Պապաճան առաջին անգամ ըլլալով Երեւանի մէջ կը յայտարարէր, որ հայ-թուրք յարաբերութիւններն ու արցախեան հիմնախնդրի լուծման բանակցութիւնները պէտք է ընթանան զուգահեռ։ Զուգահեռի գաղափարը նաեւ Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց նախարարութեան յայտարարութիւններուն մէջ կ'երեւար։
Ի՞նչ է ընթացքը։ Քաղաքական ի՞նչ ընթերցում կարելի է ընել այս բոլորին մէջ։
Վ. Օ.- Ղարաբաղի հարցը իրօք դարձել է հայ-թուրքական գործընթացին զուգահեռ գործընթաց, եւ սա ակնյայտ վտանգ էր, որի մասին խօսել եմ մի քանի ամիս առաջ: Իշխանութիւնները կարիք չունեն հաւաստիացնելու, որ Ղարաբաղը հայ-թուրքական բանակցութիւնների պաշտօնական օրակարգի մաս չէ: Դա ոչ ոք կասկածի տակ չի դնում: Բայց խնդիրն այն է, որ թուրքերը, մեր թոյլտուութեամբ հրապարակային դարձած այս գործընթացի արդիւնքում, յատկապէս ապրիլի 22-ի յայտարարութիւնից յետոյ, որով Հայաստանը ի լուր աշխարհի յայտարարեց, որ հիմնական հարցերի շուրջ Թուրքիայի հետ համաձայնութեան է եկել, Թուրքիան սահմանի բացումը դարձրեց առեւտրի եւ շահարկման առարկայ: Թուրքիայի վարչապետ Էրտողանի մայիսի 13-ի յայտարարութիւնն այն մասին, որ հայ-թուրքական սահմանը չի բացուի, մինչեւ ամբողջովին չվերանայ Լեռնային Ղարաբաղի «օկուպացիան» (բռնագրաւումը. «Ա.») վերը ասուածի ամենաթարմ ապացոյցն է։
«Ա.».-Կարսի պայմանագիրի վերահաստատման եւ այսօրուան սահմաններու փոխադարձ ճանաչումին միջեւ կա՞յ տարբերութիւն։ Ո՞րն է այդ։
Վ. Օ.- Նախ չեմ կարծում, որ Կարսի պայմանագիրը յիշատակւում է հայ-թուրքական յարաբերութիւնների վերաբերեալ փաստաթղթում, բայց յամենայնդէպս պէտք է շեշտել, որ հայկական կողմը ապագայում էլ պէտք չէ թոյլ տայ Կարսի պայմանագրի որեւէ յիշատակում: Սահմանների փոխադարձ ճանաչումը քաղաքական իրողութիւն է: Կարսի պայմանագիրը պատմա-իրաւական իրողութիւն է: Ընդունելով քաղաքական իրողութիւնը՝ մենք պէտք չէ հրաժարուենք մեր պատմական իրաւունքներից: Ի վերջոյ հարցը պատմա-իրաւական դաշտ տեղափոխելու դէպքում իրաւական տեսանկիւնից շատ աւելի հիմնաւոր փաստաթուղթ կայ` դա Սեւրի պայմանագիրն է:
«Ա.».- Եթէ ճիշդ է, որ ճանապարհային քարտէսի ներառած կէտերէն մէկը հայ-թուրք միջկառավարական յանձնաժողովներու կազմութիւնն է, այդ պարագային, ըստ էութեան, ինքնաբերաբար գործընթացը կ'առաջնորդուի հայ-թուրք պատմագէտներու միացեալ յանձնաժողո՞վ կազմելուն։ Ի վերջոյ յանձնաժողովի միջկառավարական անուանումը ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ՝ միջպատմագիտականը։
Վ. Օ.- Ենթադրւում է, որ ինչ-որ յանձնաժողովի ստեղծումն իրօք հայ-թուրքական բանակցութիւնների օրակարգում կայ: Սա չի հերքել ո՛չ թուրքական, ո՛չ հայկական կողմը: Խնդիրն այն է, թէ ի՛նչ դիւանագիտական ձեւակերպում կը ստանայ այդ յանձնաժողովը: Բազմիցս ասել եմ, որ հայկական կողմը պէտք է միանշանակ պնդի, որ պատմական կամ պատմագէտների յանձնաժողով ձեւակերպումը անընդունելի է մեզ համար: Յանձնաժողովը, կազմաւորուելու դէպքում պէտք է կրի միջկառավարական անուանումը:
Այստեղ թէեւ այլ խնդիր էլ կայ: Թուրքական կողմն, ի հարկէ, անկախ ձեւակերպումից, նման յանձնաժողովի առկայութեան փաստը շահարկելու է որպէս պատմութիւնն ուսումնասիրող յանձնաժողովի առկայութիւն: Այս դէպքում կարեւոր է, որ հայկական կողմը հնարաւորինս յաճախ, հնարաւորինս յստակ ձեւակերպի եւ բարձրաձայնի, թէ ի՛նչն է իրականում լինելու այդ յանձնաժողովի գործառոյթը, թէ իւրաքանչիւր դիւանագիտական ձեւակերպման տակ մենք ի՛նչ ենք հասկանում: Հայկական կողմի թափանցիկութիւնը եւ յստակութիւնը հնարաւորութիւն կու տայ մեղմացնել թուրքերի կողմից այս գործընթացի շահարկման հետեւանքները:
«Ա.».- Դուք կարեւոր, նրբերանգային ձեւով, բայց շատ հիմնական կէտ ներառած էք սահմաններու փոխադարձ ճանաչումի հարցին ձեր բացատրութեան մէջ։ Աշխատիլ այնպէս, որ որեւէ ձեւով չհերքուի մեր պատմական իրաւունքները վերականգնելու յոյսը կամ ապագայի հնարաւորութիւնը։ Գործնապէս, քաղաքական-դիւանագիտական հարթութեան վրայ կամ աւելի մասնակիօրէն որեւէ փաստաթուղթի ձեւակերպման պարագային, ինչպէ՞ս կը գործնականացուի այս շատ կարեւոր ու սկզբունքային հարցը։
Վ. Օ.- Դիւանագիտական յարաբերութիւնները հաստատումը ինքնաբերաբար ենթադրում է սահմանների փոխադարձ ճանաչում: Սա միջազգային պրակտիկա (փորձ «Ա.») է, եւ փրոթոգոլային պահանջ: Այդ քաղաքական որոշումը իշխանութեան պատասխանատուութիւնն
է: Նման որոշում կայացնելու դէպքում իշխանութիւնը նաեւ պէտք է ձեւը գտնի սահմանների փոխադարձ ճանաչման քաղաքական իրողութիւնը ընդունելով՝ չհրաժարուելու նաեւ մեր պատմական իրաւունքներից:
«Ա.».- Մենք թերեւս շատ կեդրոնացանք երանգային ըսելաձեւերու տարբերութիւններով ըստ էութեան տեղի ունեցող փոփոխութիւններու վրայ։ Վերադառնանք առաջին կէտին։ Հայ հասարակութեան տեղեկացուածութիւնը կը կանխարգիլէ յանկարծակիութեան գործօնը։ Հրապարակային քննարկումները հաւանաբար օգտակար կ'ըլլան հասարակական կարծիք ձեւաւորելուն, իսկ պետութեան համար միշտ անհրաժեշտ է հասարակական կարծիքը նկատի ունենալը։ Նման հրատապ եւ համընդհանուր ճակատագրորոշ խնդիրներու պարագային մենք կը խօսինք արդէն համահայկական հասարակութեան մասին եւ համահայկական հասարակութեան կարծիքը նկատի ունենալու մասին։
Այս առումով, կը խնդրէի ունենալ ձեր դիտարկումները։
Վ. Օ.- Լիովին համաձայն եմ: Նախ` մենք պէտք է գիտակցենք ոչ միայն հասարակական կարծիք ձեւաւորելու, այլեւ համընդհանուր տեղեկատուական դաշտի ձեւաւորման անհրաժեշտութեանը: Դա կարեւոր է ընդհանուր ինքնութեան, ընդհանուր տեսլականի, ընդհանուր օրակարգի ձեւաւորման համար: Սփիւռքը «Ազդակ»ի նման պատասխանատու, արդիւնաւէտ եւ ժամանակակից լրատուամիջոցների կարիք ունի:
Հայաստանում այս խնդիրը նոյնիսկ աւելի հրատապ է: Մենք կարծես կորցրել ենք հանդուրժողականութիւնը այլակարծութեան, այլ տեսակէտների եւ մօտեցումների հանդէպ: Մեր աշխարհաքաղաքական ընտրութիւնն այնքան սահմանափակ է, որ մենք պէտք է օգտուենք երկխօսութեան հնարաւորութիւնից՝ գտնելու համար այն բոլոր նրբերանգները, որոնց մասին խօսում էինք:
Աւելի՛ն. նման երկխօսութիւնը միայն օգտակար է ցանկացած իշխանութեան համար: Իշխանութիւնը պէտք է հնարաւորութիւն ունենայ բանակցութիւնների սեղանի շուրջ նստելու` պատրաստ գործելու: Բայց միեւնոյն ժամանակ պէտք է ինքն իրեն հնարաւորութիւն ընձեռի մատնացոյց անել սեփական հասարակութիւնը՝ ասելով, որ ինքը` կառավարութիւնը, իր հնարաւոր գործողութիւններում սահմանափակուած է իր երկրի հասարակական կարծիքով, որը հրապարակային է եւ յայտնի: Մեր դէպքում, երբ խուսանաւելու հնարաւորութիւնները սահմանափակ են, տեղեկացուած հասարակութիւնը կարեւոր զէնք է:
Իրականում այն հասարակութիւնը, որը վստահում է իր տեղեկատուութեան աղբիւրներին, հաւատում է, որ տիրապետում է ճշգրիտ, լիարժէք տեղեկատուութեան, աւելի շատ է հակուած քաղաքական գործընթացների հանդէպ հանդուրժողական եւ ճկուն վերաբերմունք դրսեւորելու, հաւատալով, որ իրեն չեն խաբում, չեն ստում: Փոխադարձ վստահութիւնը ժողովրդի եւ պետութեան, կառավարողների եւ կառավարուողների միջեւ սկսւում եւ աւարտւում է վստահելի տեղեկատուութեան շրջանառութեամբ: