«ԿԱՊԻՏԱԼ»Ի ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑԸ՝ ԱԺ-Ի ՀՅԴ ՊԱՏԳԱՄԱՒՈՐ ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏԵԱՆԻ ՀԵՏ
Թէ ինչու Հայաստանի մէջ չի ձեւաւորուիր ընտրելու մշակոյթ, ինչու օրէնքները լաւ չեն աշխատիր, ինչու չենք կայանար որպէս ընկերային արդարութեան վրայ հիմնուած պետութիւն. այս եւ այլ թեմաներու շուրջ «Կապիտալը» զրուցած է Լիլիթ Գալստեանի հետ:
«ԿԱՊԻՏԱԼ» - ԱԺ քառօրեայ քննարկումների ժամանակ հանրապետական պատգամաւոր Կարէն Ճշմարիտեանը յայտարարեց, որ Հայաստանը ընկերային արդարութեան վրայ հիմնուած պետութիւն է: Համաձա՞յն էք այդ դիտարկմանը:
ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.- Բացարձակապէս համաձայն չեմ: Ճիշդ է, սահմանադրութեամբ ընկերային արդարութեան վրայ հիմնուած, ժողովրդավարական երկիր ենք, սակայն իրողութիւնները բոլորովին այլ են, ինչպէս՝ մեր իրականութեան բոլոր երեսները: Չէի ուզենայ միանգամից դառը երանգով սկսել, բայց իրապէս խեղուած իրականութեան մէջ ենք ապրում: Յայտարարուած ճշմարտութիւններն այլ են, գործող չափանիշներն ու արժէքները՝ այլ:
Կառավարութեան հարցուպատասխանի ժամանակ ելեւմուտքի նախարարին հարց ուղղեցի, թէ ի՞նչ կողմնորոշիչներով ու տրամաբանութեամբ է ուղղորդւում կառավարութիւնը, երբ պիւտճէական հատուածում սահմանում է աշխատավարձեր, որոնց տարբերութիւնը երբեմն երեքից տասն անգամի է հասնում: Երբ մէկը 30 հազար դրամ աշխատավարձ է ստանում, միւսը՝ 400 հազար դրամ, իսկ որոշներն էլ իրենց թոյլ են տալիս արտապիւտճէական միջոցներից մէկմիլիոնանոց ժամացոյցներ ինքնանուէր անել: Ոչ միայն արդար չէ, այլեւ բարոյական չէ:
Իրեն ընկերային արդարութեան վրայ հիմնուած պետութիւն յայտարարած պետութիւնը գոնէ կենսաապահովման նուազագոյն զամբիւղի եւ պիւտճէի շէմ կը հաստատի (ինչը չունենք), որը թոյլ կու տայ արժանապատիւ գոյութիւնը պահպանել եւ վերարտադրուել: Այս պայմաններում ընկերային արդարութեան վրայ հիմնուած երկրի կամ ընկերային արդարութեան մասին խօսելն անգամ զաւեշտական է: Ընկերային արդարութեան վրայ հիմնուած պետութիւն չի կարող լինել այն երկիրը, ուր ոտնահարուած են մարդու իրաւունքները, ուր օրէնքներն ու սահմանադրական հաստատութիւնները, ըստ էութեան, չեն աշխատում:
Դատաիրաւական համակարգը, որը կոչուած է մարդու իրաւունքների եւ օրէնքների պաշտպանութեանը, ամենափտածն է: Փաստօրէն, սահմանադրական բոլոր հաստատութիւնները վարկաբեկուած են եւ գրեթէ չունեն հաստատութենական ուժ: Նման երկիրն ինչպէ՞ս կարող է ընկերային արդարութեան վրայ հիմնուած պետութիւն համարուել:
Իսկ ո՞րն է խնդիրը, որ օրէնքները չեն աշխատում:
Երկիրը շարունակում է կառավարուել հեռախօսով: Յայտարարել ենք, թէ ժողովրդավարական երկիր ենք, բայց առաջնորդւում ենք արեւելեան տիպի քլանային երկրի չափանիշներով: Պաշտօնները փոխանցւում են ժառանգաբար՝ համայնքապետի պաշտօնն անցնում է որդուն կամ եղբօրը, նոյնիսկ ընտրատարածքներն են սեփականաշնորհուել. լիազօրութիւնը փոխանցւում է փեսային կամ աներորդուն: Մեր երկրում չակերտաւոր բարեփոխումներն իրականանում են միայն այս կամ այն միջազգային կառոյցի հարկադրանքով, լաւագոյն դէպքում՝ պարտաւորութեամբ, եւ դրանք բովանդակային եւ խորքային էութիւն չեն ունենում:
Ներկայ իշխանութեան որակը, քաղաքական մշակոյթն ու աւանդոյթները թոյլ չեն տալիս, որ Հայաստանում աշխատեն ժողովրդավարական հաստատութիւնները: Եթէ փտածութեան ամենաբարձրագոյն գօտին դատաիրաւական համակարգն է, էլ ինչի՞ մասին է խօսքը, եթէ օրէնքներն ունեն կամայական մեկնաբանութիւն, եթէ յայտարարւում է պայքար փտածութեան դէմ, եւ բնապահպանութեան նախարարութիւնում յայտանաբերւում է 50 հազար տոլարանոց կաշառք, եւ նախարարը դեռ շարունակում է պաշտօնավարել..., ինչի՞ մասին է խօսքը:
Այդ դէպքում, ըստ ձեզ, իշխանութիւններն իրենց առջեւ ի՞նչ խնդիր են դրել:
Ինքնավերարտադրութեան: Այնինչ մէկ հիմնական հարցի պէտք է պատասխանել. ի՞նչ երկիր ենք կառուցում, ո՞ւր ենք գնում: Մեծ-մեծ խօսում են՝ մրցունակութիւն, տարածաշրջանային մշակութային, ելեւմտական ու այլ կենտրոններ, իսկ մարզերը թաղուած են միջնադարեան խաւարի մէջ, պատմաճարտարապետական ժառանգութիւնն անտէրութեան է մատնուած, «գռփելապաշտութիւնը» (ՀՀ նախագահի գնահատականն է) կեանքի կանոն է... Երբ քաղաքական պատասխանատուները գիտակցեն, որ այս ճանապարհը փակուղի է տարել, որ երկրի զարգացման համար որքան էական է կրթութեան որակն ու մշակոյթը, այն ժամանակ հնարաւոր կը լինի մի բան փոխել: Իսկ այսօր՝ հարկային բեռ, մենաշնորհներ, սակաւապետներ ու քազինոներ:
Հասարակութեան դերն այս ամէնի մէջ. ունե՞նք քաղաքացիական հասարակութիւն:
Իշխանութեան որակը հասարակութեան որակից հեռու չէ: Առանձին անհատ, պարկեշտ քաղաքացիներ շատ ունենք, սակայն հաւաքական իմաստով քաղաքացիական հասարակութիւն՝ իր պատասխանատուութիւնն ու դերակատարութիւնը գիտակցող՝ ոչ: Պարզագոյն հարցեր չենք լուծել՝ ճանապարհը պէտք է հատել անցուղիով, պատերին հայհոյանքներ չի կարելի գրել, վերելակում չի կարելի թքել: Սրանք կարող են մանրուքներ թուալ, բայց «սատանան մանրուքների մէջ է»:
Հայերի «կարաժապաշտութիւնը», «շուշաբանդապաշտութիւնը», «չափառամոլութիւնը» հէնց այնպէս չեն, մեր հոգեկերտուածքի բնորոշիչներն են: Եթէ հասարակութիւնը բաւարար քաղաքացիական լինէր եւ պահանջատէր, իմանար իր իրաւունքների եւ պատասխանատուութիւնների շրջանակը, մեր իրականութիւնն այսքան շնական չէր լինի:
Ըստ Ձեզ՝ ո՞րն է ելքը՝ եղափոխակա՞ն թէ՞ յեղափոխական ճանապարհը:
Չէի ցանկանայ, որ ցնցումների ճանապարհով գնայինք: Ինչ-որ բան թերեւս փոխուի, երբ հանդիպեն ազգային, պետականապաշտ քաղաքական ուժն ու գիտակից, պարկեշտ քաղաքացին: Միակ ճանապարհը ազատ եւ արդար ընտրութիւններն են: Դատապարտուած ենք խարխափել գաւառամտութեան եւ տգիտութեան մէջ, քանի դեռ չենք եկել այն գիտակցման, որ ազատ եւ արդար ընտրութիւններն այլընտրանք չունեն: Քանի դեռ չկայ այս գիտակցումը, մենք կ'ունենանք այն հասարակութիւնը, ինչը որ ունենք, այն խորհրդարանն ու կառավարութիւնը, ինչը որ ունենք:
Հայաստանում քաղաքական պատասխանատուութիւնը գիտակցող եւ պարկեշտ քաղաքական ուժ կա՞յ:
Եկեք արդար ընտրութիւններ իրականացնենք եւ գտնենք այդ քաղաքական ուժին: Չեմ ուզում ոչ անպարկեշտ լինել, բայց եթէ արդար ընտրութիւններ իրականացրած լինէինք, համոզուած եմ՝ իմ քաղաքական ուժը շատ աւելի ձայն ստացած կը լինէր, եւ խորհրդարանում կ'ունենայինք աւելի մեծ ներկայացուածութիւն: Գուցէ եւ համեստ չէ, բայց եթէ մենք լինէինք իշխանութեան` Հայաստանի քաղաքական դաշտի որակներն այլ կը լինէին:
Իսկ ինչո՞ւ Հայաստանում չի ձեւաւորւում ընտրելու մշակոյթ:
Որովհետեւ Հայաստանում օրէնքի իշխանութեան փոխարէն՝ աշխատում է զոռպաների, գռփողների, հաստավիզների, թաղային հեղինակութիւնների հաստատութիւնը: Երբ ընտրողը գիտակցի իր ձայնի կարեւորութիւնը եւ տէր կանգնի իր ձայնին, քաղաքական մշակոյթը կը սկսի ձեւաւորուել:
Բայց ի հարկէ, նախ իշխանութեան պատասխանատուութիւնն է արդար ընտրութիւնների ապահովումն ու երաշխաւորումը: Չունենք կայացած ընտրական հաստատութիւնը, ուրեմն չունենք հասարակութեան կամարտայայտութիւնը եւ հասարակութեան բոլոր հատուածական շահերի արտայայտութիւնը հանդիսացող խորհրդարան ու կառավարութիւն:
Շուտով մարտի 1-ն է: Ի՞նչ կ'ասէք:
Պատմութիւնից դաս քաղելու շնորհքը մեզ միշտ պակասել է: Պէտք է կարողանանք պատմութիւնը դաս դարձնել մեզ համար: Եւ, խաղաղութիւն…
Հարցազրոյցը վարեց Արփի Մախսուդեան