«ԱԶԴԱԿ»Ի ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑԸ ՀՅԴ ԲԻՒՐՈՅԻ ԱՆԴԱՄ, ԱԺ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ԽՄԲԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ՂԵԿԱՎԱՐ ՎԱՀԱՆ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆԻ ՀԵՏ
ՀԱՐՑՈՒՄ.- Պարո՛ն Յովհաննիսեան, թերեւս սկսենք հայ-թուրքական արձանագրութիւնների վերաբերեալ Հայաստանի Սահմանադրական դատարանի որոշումից: Դա եւս մեր երկրի իշխանութիւնների մշակած բեմագրի արդիւ՞նքն էր:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Ի հարկէ, ոչ: Կարծում եմ՝ Սահմանադրական դատարանի (ՍԴ) որոշման համար կարեւորագոյն շարժառիթ է հանդիսացել այն հանգամանքը, որ ՍԴ-ն մի կողմից` իսկապէս, մանրազնին ուսումնասիրել էր գործին վերաբերող բոլոր ապացոյցները` այդ թւում նաեւ մեր եւ մի շարք այլ կուսակցութիւնների կողմից ներկայացուած դիմումը: Այդ դիմումի մէջ յստակ փաստարկուած էր այն, թէ արձանագրութիւնների որոշակիօրէն ո՞ր կէտերում գոյութիւն ունեն նախապայմաններ, եւ այդ նախապայմանները ի՞նչ իրաւական, քաղաքական եւ այլ բնոյթի վտանգներ են ներկայացնում Հայաստանի Հանրապետութեան համար: Երկրորդ՝ սահմանների բացման հարցի առնչութեամբ ՍԴ-ն տեսաւ ժողովրդի ցասումը, հասարակական տրամադրութիւնները` թէ՛ Հայաստանում, թէ՛ սփիւռքում: Երրորդ` ՍԴ-ն չէր կարող հաշուի չառնել նաեւ իշխանութեան ներսում կատարուող փոփոխութիւնները, իսկ դրանք առկայ են: Եթէ արձանագրութիւնների նախաստորագրման փուլում իշխանութիւնն ամէնակոշտ կերպով հանրութեանը փորձում էր համոզել, որ արձանագրութիւններում ոչ մի նախապայման չկայ, որ դա Հայաստանի համար միայն շահեկան է, ապա այլ իրավիճակ է այսօր: Ժողովրդի ճնշմամբ եւ, հաւանաբար, միջազգային իրաւագէտների փաստարկների հիման վրայ, որ մենք ներկայացրել էինք, իշխանութիւնը հասկացաւ իր սխալ ուղղութեամբ շարժուելը: Դրա լաւագոյն ապացոյցը ՍԴ-ի որոշումից ժամեր առաջ հնչած նախագահ Սարգսեանի ուղերձն էր, որում ընդունւում էին այն բոլոր մտավախութիւններն ու մտահոգութիւնները, որ ունէին եւ ունեն արձանագրութիւնների հակառակորդները` այդ թւում նաեւ մենք: Այս հարցին լրջագոյն անդրադարձ կար: Այս բոլոր գործօնները ՍԴ-ը հաշուի առաւ: Եւ ասել, թէ դա նախապատրաստուած բեմագրի արդիւնք է՝ ես համաձայնել չեմ կարող:
Այսինքն` ՀՅԴ-ն գո՞հ է ՍԴ-ի որոշումից:
Ասել, թէ Դաշնակցութիւնը գոհ է ՍԴ-ի որոշումից՝ փոքր-ինչ չափազանցութիւն է: Դաշնակցութիւնը ամբողջութեյամբ գոհացած կը լինէր, եթէ ՍԴ-ն ընդհանրապէս սահմանադրութեանը հակասող ճանաչեր արձանագրութիւնները: Մեր կարծիքով, դատարանն ունէր դրա հիմքերը: Այնուամենայիւ, ՍԴ-ն գնաց սահմանադրականութիւնն ընդունելու ճանապարհով, բայց` թուրքական նախապայմանների կատարման նախադրեալների չէզոքացմամբ: Այդ առումով` կարելի է համարել, որ ՍԴ-ի ընդունած վճիռը բաւարար էր մեզ համար, թէեւ անշուշտ, դա չի նշանակում, թէ այն լաւագոյն լուծումն էր:
2010-ը դեռ նոր է սկսել: Պարոն Յովհաննիսեան, սպասումներ ունէ՞ք:
Ես գիտեմ, որ տարին ծանր է լինելու, որովհետեւ մի կողմից համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամն է, որի հետեւանքները յաղթահարուած չեն: Այս իմաստով սպասւում են դժուարութիւններ: Միւս կողմից մտահոգիչ է նաեւ այն, որ տարէցտարի աւելանում է մեր արտաքին պարտքը, ինչպէս նաեւ դրա մարման, սպասարկման գումարների արտահոսքը երկրից: Երկրորդ` շատ հասկանալի է թուրքական կողմի արձագանգը ՍԴ-ի որոշման հետ կապուած: Հայաստանի վրայ սաստկանալու է արցախեան հարցում զիջումների համար ճնշումը: Մեր իշխանութիւններն ու հասարակութիւնը պէտք է կարողանան դիմակայել այդ ճնշմանը: Այս առումով բաւական դժուար ժամանակներ են սպասւում: Եւ ճիշդ կառավարման պարագայում մեր հասարակութիւնը ի վիճակի կը լինի յաղթահարել այդ դժուարութիւնները:
Բայց կարծես մեր հասարակութիւնը թմբիրի մէջ է:
Վերջին հազարամեակների ընթացքում մեր հասարակութիւնը խորը թմբիրի մէջ է: Մեր բոլոր դժբախտութիւնները հէնց դրա հետեւանք են: Ի հարկէ, երբեմն տեղի են ունենում պոռթկումներ` արցախեան շարժում, Առաջին հանրապետութիւն եւ այլն, սակայն ազգային-ազատագրական պայքարի հետ կապուած այդ պոռթկումները բաւարար կայուն չեն զարգացում ապահովելու համար: Իշխանութեան, քաղաքական ուժերի պարտականութիւնն է ժողովրդի աչքերը բացելը, որպէսզի ժողովուրդը հասկանայ մի պարզ բան`այն, որ մենք բացի մեր հայրենիքից, իրականութեան մէջ ոչինչ չունենք: Իսկ այն, ինչ մեզ թւում է, թէ ունենք` մեր ընտանիքը, մեր ընկերական շրջապատը, մեր ունեցուածքը, մեր մեքենան, մեր դրամատնային հաշիւը, մաս է հայրենիքի, եւ դրանք անիմաստ են առանց հայրենիքի: Այս մտածելակերպի ձեւաւորումը, կրքոտ հայրենասէրների զօրաշարժը իշխանութեան գործն է:
Քաղաքացիական գիտակցութեան պակա՞ս կայ:
Դժբախտաբար մենք ունենք քաղաքացիական գիտակցութեան պակաս, որը քաղաքացիական դաստիարակութեան պակասի հետեւանք է, այսինքն մենք ունենք բնակիչներ, իսկ քաղաքացիներ ունենք շատ քիչ: Դրա հետեւանք են, օրինակ, ընտրութիւնների արդիւնքների խեղաթիւրումները, խարդախութիւնները, ժողովրդի կողմից անտարբերութիւնը դէպի քաղաքական կարեւորագոյն գործընթացները: Այս ամէնը, իսկապէս, քաղաքացիական ինքնագիտակցութեան պակասի հետեւանք է: Սա մեր ծանր հիւանդութիւնն է` թէ Հայաստանում, թէ՛ սփիւռքում:
2009թ. որոշակիօրէն ՀՅԴ-ի կողմից կազմակերպած սահմանների բացման վտանգների մասին բողոքի ցոյցերն ու նստացոյցերը փոքր-ինչ աշխուժութիւն հաղորդեցին հասարակութեանը` թէ՛ սփիւռքի, թէ՛ Հայաստանի: Այդ միջոցառումները որեւէ արդիւնք տուեցի՞ն:
Վերջապէս մենք պէտք է ընդունենք եւ շնորհակալութիւն յայտնենք Սփիւռքում եւ Հայաստանում գտնուող բոլոր աշխուժ քաղաքական դիրքորոշում ունեցող մարդկանց եւ կազմակերպութիւններին: Այս ամէնով հանդերձ, միաժամանակ նրանք պէտք է տեսնեն, որ իրենց պայքարը ապարդիւն չանցաւ, որովհետեւ նախագահի ուղերձն ու ՍԴ-ի որոշումը ակնյայտ իրավիճակային փոփոխութիւն է ստեղծուած յարաբերութիւնների մէջ: Հայաստանի դիրքի բիւրեղացումը մարդկանց կատարած աշխատանքի ու գործադրած եռանդի արդիւնքն է:
Շատերը պատմական զուգահեռներ են տանում Հայաստանի ներկայի եւ անցեալի միջեւ: Դուք` որպէս պատմաբան, ինչպէ՞ս էք գնահատում մերօրեայ պետութեան ներկայ իրավիճակը, եւ, ընդհանրապէս, ինչպիսի՞ն է Հայաստանն այսօր:
Ցաւօք, Հայաստանի Հանրապետութեան իշխող խաւերում կան շատ մարդիկ, որոնք մինչ օրս չեն հասկացել, որ ազգը եւ ժողովուրդը տարբեր հասկացութիւններ են: Ժողովուրդը նրանք են, ովքեր ապրում են այսօր: Ազգը նրանք են, որոնք արդէն անցած սերունդներ են, եւ նաեւ նրանք, ովքեր դեռ չեն ծնուել: Իսկ մենք այդ շղթայի կապող օղակն ենք: Այսօրուայ ժողովրդի պարտքն է՝ թոյլ չտալ, որ այդ շղթան կտրուի, այլ ապահովել ժառանգութեան շարունակականութիւնը: Մինչդեռ Հայաստանի իշխող դասերում կայ միայն այսօրուայ ընկալումը: Դա է պատճառը, որ հոգեւոր արժէքները մնացել են ետնագծում: Առաջին գիծ են եկել այն արժէքները, որոնք կարելի է շօշափել, ձեռք տալ՝ տոլարանոց դրամանիշը, շքեղ առանձնատունը, ինքնաշարժը: Ահա սրանք են դարձել այսօրուայ իտէալները, որոնց հասարակութիւնը ձգտում է: Հոգեւոր արժէքները, կորցնելով իրենց նշանակութիւնը, սպառնում են այդ շղթայի կապին: Այս առումով մենք գտնւում են քաղաքական եւ հոգեբանական դժուար իրավիճակի մէջ: Մենք լրջօրէն կանգնած ենք ազգային կերպարանափոխման վտանգի առջեւ: Սրա դէմ պայքարը պէտք է լինի իշխանութեան եւ հասարակութեան առողջ ուժերի հիմնական խնդիրը:
Դա մեր երկրի իշխանութեան գործելաո՞ճի հետեւանքն է:
Անտարակո՛յս: Իրար փոխարինող իշխանութիւնները, գործնապաշտութիւնը դարձնելով դրօշ, գնացին մի ծայրայեղութեան, որտեղ իտէալականը պարզապէս լուացուեց հասարակական յարաբերութիւններից եւ պատկերացումներից: Գործնապաշտութիւնը լաւ է այնքան, որքան ապահովում է այն ճանապարհը, որը տանում է դէպի իտէալներ, դէպի ազգային տեսլական: Բայց երբ այդ գործնապաշտութիւնը դառնում է քո սեփական տեսլականն ու կենսաձեւը , դու կորցնում ես քո հիմնական նպատակը եւ մոլորւում պատմութեան ճանապարհներում:
Բայց ինչպէ՞ս պայքարել դրա դէմ, եթէ մեր քաղաքի մեծ ճիփերն ու դրանց սափրագլուխ վարորդները զբաղուած են վախի մթնոլորտ ստեղծելով:
Ամէն մի ուժին կայ հակաուժ: Հասարակութեան կողմից ճիշդ հակազդեցութիւն կազմակերպելու դէպքում նրանց նշանակութիւնը կարող է արագօրէն չէզոքանալ: Դրա համար պէտք է իշխանութեան ճիշդ մօտեցումները այդ երեւոյթների նկատմամբ: Իշխանութիւնը պէտք է յենուի օրէնքի վրայ, այլ ոչ ուժի: Ուժը պէտք է ապահովի ոչ թէ իշխանութեան գերակայութիւնը, այլ՝ օրէնքի: Սա է, որ մեզ մօտ չեն հասկացել, եւ ուժը օգտագործւում է ոչ թէ որպէս օրէնքի յենարան, այլ` իշխանութեան: Սա ամենալուրջ մեթոդական սխալն է այսօրուայ կառավարման համակագում:
Այդ նոյն ուժը կիրառուեց Մարտի 1-ին:
Մարտի 1-ի դէպքերը պէտք է դիտարկել առանձին: Մարտի 1-ին մենք ունէինք ակնյայտ յեղաշրջման փորձ եւ այդ յեղաշրջումը ճնշելու անգրագէտ եւ ապիկար մեթոդներ: Դա է պատճառը, որ մարտի 1-ը այդքան դժուար ընկալելի երեւոյթ դարձաւ մեր հասարակութեան համար: Նման դէպքեր կարող են կատարուել ցանկացած երկրում, պարզապէս իշխանութեան ջանքերը պէտք է ճիշդ ուղղուածութիւն ունենան: Իսկ երբ մի կողմից եկող այլանդակութեանը հակադրւում է մէկ այլ այլանդակութիւն, տեղի է ունենում մարտի մէկ:
Այնուամենայիւ, ելքը ո՞րն է:
Ելքը բոլորի աչքերի փառը մաքրելն է: Թէ՛ իշխանութիւնը, թէ՛ հասարակութիւնը պէտք է տեսնեն իրենց թերութիւնները: Ասել, թէ միայն իշխանութիւնը թերութիւններ ունի, ի հարկէ, ճիշդ չէ: Մեր հասարակութեան մէջ լուրջ հիւանդութիւն կայ, որը պէտք է ախտորոշել եւ արմատախիլ անել:
Դա Խորհրդային Միութեան ժառանգութի՞ւնն էր:
Դա ժառանգել ենք մեր ողջ պատմութիւնից, թէեւ Խորհրդային Միութեան ժամանակաշրջանը աւելի ծանրացրեց հիւանդութիւնը:
Կը բուժուե՞նք: Այդ իմաստով լաւատե՞ս էք:
Այո (ժպտում է-Մ.Մ):
Հարցազրոյցը՝ ՄԱՐԻՆԷ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆԻ
Յատուկ «Ազդակ»-ի համա