«7or.am» ԿԱՅՔԷՋԻ ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑԸ ՀՅԴ ԲԻՒՐՈՅԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆԻ ՀԵՏ
ՀԱՐՑՈՒՄ.- Ինչպէ՞ս էք գնահատում նախագահ Սերժ Սարգսեանի ապրիլի 22-ի ուղերձը։
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Առաջին հերթին պէտք է դրական գնահատեմ, բայց՝ ոչ բաւարար, ոչ ամբողջական։ Հարցն այն է, որ վաւերացման գործընթացի կասեցումը չի նշանակում հրաժարուել արձանագրութիւններից։ Դա կարող է երկու նպատակով լինել։ Առաջին՝ սա կասեցնում ենք, որ յետոյ կարողանանք ստորագրութիւնը յետ քաշել։ Այդ առումով դրական է։ Երկրորդ՝ կարող է լինել իբր՝ հերթական քայլ Թուրքիայի վրայ ճնշում բանեցնելու համար, որ Թուրքիան հաստատի արձանագրութիւնները, որից յետոյ մենք հաստատենք։ Այդ պարագայում մենք չենք կարող կողմ լինել, չենք կարող արդարացնել՝ կը համարենք վտանգաւոր քայլ, որովհետեւ հիմնական հարցն արձանագրութիւններից ձերբազատուելն է՝ նոր յարաբերութիւններ ստեղծելու, նոր բանակցութեան դիմելու, որ այդ արձանագրութիւնների երկիմաստութիւնը, արձանագրութիւններում պարունակուող քողարկուած ու բացայայտ նախապայմաններն ի սպառ վերանան, եւ մենք կարողանանք արժանապատիւ յարաբերութիւններ նախաձեռնել։ Ես յոյս ունեմ, որ իշխանութեան նպատակը դա է։ Յամենայն դէպս, քանի դեռ փաստը չի արձանագրուել, այսինքն արձանագրութիւնները չեղեալ չեն յայտարարուել, մենք մեր պայքարը պէտք է շարունակենք։ Մենք իրաւունք չունենք այս տեսակի մարտավարութիւնների դիմաց նահանջել կամ տատանուել։ Մենք պէտք է շարունակենք, մինչեւ հասնենք վերջնական արդիւնքի։
Այսպիսի մի տեսակէտ է հնչում, թէ այժմ ողջ ուշադրութիւնը սեւեռուելու է Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի վրայ, այսինքն՝ Լեռնային Ղարաբաղի հարցում «առաջընթաց» արձանագրել, այնուհետեւ անցում կատարել հայ-թուրքական գործընթացին։ Համամի՞տ էք այդ տեսակէտին։
Ղարաբաղի հարցի գործընթացի մէջ վտանգաւորն այն է, որ Թուրքիան դարձաւ ոչ պաշտօնական, ոչ բացայայտ կողմ։ Սա ամենավատ, ամենաբացասական «ձեռքբերումն» էր։ Այս երկու տարուան ֆութպոլային դիւանագիտութեան ամենաբացասական ձեռքբերումն էր, որ Թուրքիան հետզհետէ կարողացաւ Ղարաբաղի հարցով իր տեսակէտն արտայայտել, իր տեսակէտը լսելի դարձնել, մարդիկ սկսեցին դա քննութեան նիւթ դարձնել, եւ սա ամենավտանգաւորն էր։ Յամենայն դէպս կարծում եմ, որ այդպէս չի կարելի մօտենալ, որովհետեւ, ինչպէս նշեցի, վտանգաւորութիւնը Թուրքիայի դերակատարութեամբ ղարաբաղեան հարցի լուծումն է, ոչ թէ Ղարաբաղի հարցի լուծումն առանձնաբար։ Այդ դերակատարութիւնն է, որ մենք պէտք է բացառենք, այդ դերը պէտք չէ տանք։ Այս իմաստով մի տեսակ նուազ հաւանական եմ գտնում, յամենայն դէպս չեմ կարողանում այդ առումով կապել իրար։ Միշտ էլ կարելի է այդպէս մտածել, բայց ենթադրում եմ, որ այս ամէնի մէջ մի դրական բան կար՝ մի նահանջ արձանագրուեց զիջողական տրամադրութիւնների մէջ, եւ դա հէնց Ղարաբաղի հարցով աւելի ամուր կեցուածք ունենալն էր, առնուազն Ղարաբաղի հարցով Թուրքիայի նախապայմանները կտրուկ ձեւով մերժելն էր։ Դա պէտք է կարողանանք գնահատել։
Լեռնային Ղարաբաղի հարցում ընդհանուր առմամբ «առաջընթաց» ակնկալո՞ւմ էք։
Ես կարծում եմ՝ յետընթաց կար։ Ղարաբաղի հարցում նորացուած մատրիտեան սկզբունքներ արձանագրուեցին, ինչը բնականաբար յետընթաց էր։ Դա էլ մեր երկրորդ վատ ձեռքբերումն էր, բայց համանախագահների առնուազն վերջին յայտարարութիւններին հետեւելով՝ մի եզրակացութեան ես գալիս. որ այլեւս չի խօսւում նորացուած մատրիտեան սկզբունքների մասին, ինչը դրական երեւոյթ է։
Դուք բաւական յաճախ էք հանդիպում սփիւռքի ներկայացուցիչների հետ, վերջերս էլ բազմաթիւ հանդիպումներ էք ունեցել։ Ի՞նչ մթնոլորտ է սփիւռքում։ Տրամադրութիւնները փոփոխութիւն կրե՞լ են, թէ՞ ոչ։
Մտահոգութիւններն առկայ են։ Չէի ասի, թէ փոփոխութիւններ կան։ Ուշի-ուշով հետեւում են։ Ժողովրդական մակարդակի վրայ յաճախ շփոթներ են լինում, չեն կարողանում ճիշդ հասկանալ տեղի ունեցածը, յաճախ երեւում են զգացական մօտեցումներ, բայց դրանք բոլորը ժամանակաւոր են։ Վերջապէս քաղաքական միտքը կարողանում է ճիշդ գնահատել, ճիշդ կողմնորոշուել, եւ այդ քաղաքական միտքը լուրջ պատճառներ ունի անհանգիստ ու մտահոգ լինելու համար։
Պարո՛ն Մարգարեան, արտաքին եւ ներքին քաղաքական ի՞նչ զարգացումներ էք կանխատեսում։
Կարծում եմ՝ մի բան պարզ էր։ Իշխանութիւններն անդրադարձան, որ այդքան դիւրին չէ, իշխանական լծակներ ունենալով, իշխանութեան հնարաւորութիւններն ունենալով, նաեւ ունենալով արտաքին օժանդակութիւն, հովանաւորութիւն, զօրակցութիւն, խաղալ սեփական ժողովրդի զգացումների, շահերի եւ ազգային տրամադրութիւնների հետ։ Անդրադարձան, եւ այս նահանջը նաեւ այդ առումով է, որ արձանագրուել է։ Անդրադարձան, որ սա խաղալու բան չէ։ Ես ելոյթներիցս մէկում ասացի, որ շատ հաւանական էր հայկական իրականութեան մեջ ցունամիի ձեւաւորումը։ Անշուշտ, դրանից ոչ մէկս չէինք շահի, բայց որ ցունամիի պատճառ դառնալու չափ լուրջ էր այդ ամէնը, դա այդպէս էր։ Իշխանութիւնները նաեւ տեսան, որ խօսքը կոյր հակադրութեան մասին չէ։ Այսինքն այն ուժերը, որոնք այս հարցերով կարողացան հակադրուել եւ շարժում ձեւաւորել, ինքնանպատակ եւ կոյր շարժման կողմնակից չէին եւ փորձեցին նաեւ օգնել իշխանութեանը այս իրավիճակից դուրս գալու համար։ Բայց դա ոչ մի անգամ չէր նշանակում, որ այդ ուժերի շրջանում վճռականութիւնը պակասում է։ Դա, կարծում եմ, իշխանութիւնները կարողացան ճիշդ հասկանալ։ Ներքին առումով շատ լուրջ խնդիրներ ունենք։ Այսօր երկրում արդարութեան, ընկերային անարդարութեան, տնտեսական իրավիճակի առումով իսկապէս տագնապ գոյութիւն ունի, եւ եթէ իշխանութիւնները չկարողանան համապատասխան կամք դրսեւորել եւ փոխել իրավիճակը, կարծում եմ, որ դժուար ժամանակներ ենք ապրելու։ Յամենայն դէպս, այսօր դժուար է ապրում ժողովուրդը, եւ չի կարելի այս փաստը չտեսնել ու դրա հետ հաշուի չնստել։