«ԱԶԴԱԿ»Ի ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑԸ ԱՐՑԱԽԻ ԿՐԹՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐ ՎԼԱԴԻԿ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆԻ ՀԵՏ
Անցնող օրերուն մենք բոլորս արցախեան շունչը զգացինք Լիբանանի մէջ, երբ առնչուեցանք Արցախէն եկած ստեղծագործողներուն եւ անոնց պատուիրակութեան ղեկավարին՝ Լեռնային Ղարաբաղի կրթութեան եւ գիտութեան նախարարին: Վլատիկ Խաչատրեան արցախեան գոյամարտի բովով անցած այն մարդոցմէ է, որոնք այդ պայքարի իւրաքանչիւր օրը կը վերապրին նաեւ այսօր՝ ներկայ ամէն մէկ պահի մէջ ամրագրելով յաղթանակը, միաժամանակ պատրաստ ըլլալով ամէն անակնկալի, քանի որ, ինչպէս ան ըսաւ, «երբեք ալ հանգիստ ինքնագոհութիւն չենք ապրիր՝ ըսելով, թէ պատերազմը աւարտած է»...
«ԱԶԴԱԿ».- Պարոն Խաչատրեան, ձեր տպաւորութեամբ, ինչպէ՞ս ընկալեց սփիւռքահայը արցախցի արուեստագէտները:
ՎԼԱՏԻԿ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆ.- Ցաւօք սրտի, տարբեր համայնքներու մէջ այն կարծիքը կայ, որ արցախցին միայն լաւ կռուող եւ պայքարող է: Ես տարբեր երկիրներ եղած եմ եւ ամէնուր այս կարծիքը կը յայտնեն: Չեն խօսիր այն մասին, որ արցախցին նաեւ լաւ գիտնական է, արուեստի, մշակոյթի մարդիկ ունի եւ ունեցա՛ծ է ամբողջ պատմութեան ընթացքին: Ճիշդ է՝ արցախցին կրցած է լաւագոյն ձեւով ռազմի դաշտին մէջ իր խօսքը ըսել եւ իր ժողովուրդին ճակատագիրը վճռել զինուած պայքարի միջոցով: Իսկ պատմութեան ընթացքին ալ մելիքութիւններ ունեցած է, երբեք հլու հնազանդ չէ եղած եւ ոչ ալ ստրկական վիճակի մէջ ապրած է, սակայն միայն այդ չէ արցախցին: Շատ կ'ուզեմ, որ բոլորը, նաեւ՝ լիբանանահայերը, գիտնան, որ արցախցին ի հարկէ նախեւառաջ զինուոր է, սակայն նաեւ ստեղծագործող ու գիտնական է, մշակոյթ, արուեստ սիրող, իր հողը, ժողովուրդն ու պատմութիւնը գրի, գրականութեան, երաժշտութեան, նկարչութեան միջոցով փառաբանող մէկը: Նաեւ թիւր կարծիք կայ, որ մեր ստեղծագործողները, երգիչները ինքնուս են: Ո՛չ, այդպէս չէ, մենք տարբեր բնագաւառներու շատ լաւ մասնագէտներ ունինք, որոնց մէջ նաեւ երիտասարդներ կան: Հայաստանի երաժշտանոցն ու միւս համալսարանները ուսանած արուեստագէտներ կան Արցախի մէջ, երաժշտական խումբեր ունինք ոչ միայն Ստեփանակերտ եւ Շուշի, այլ նաեւ՝ շրջանները: Արցախեան շաբթուան ընթացքին լիբանանահայերը տեսան ատիկա եւ համոզուեցան ատոր մէջ, եւ ես ալ տարբեր առիթներով այս օրերուն այս միտքը փոխանցեցի մեր հայրենակիցներուն:
... Ես ալ, իբրեւ նախարար, այցելեցի տեղի հայկական մշակութային օճախներ, հիացայ Լիբանանի հայութեամբ, հայերու համախմբուածութեամբ: Զիս շատ կը զարմացնէ մանաւանդ այն հանգամանքը, որ հայերը կրցած են, առանց պետութեան աջակցութեան, ազգային դպրոցներ ունենալ եւ լաւ ուսում տալ իրենց զաւակներուն: Շատ տպաւորուած եմ լիբանանեան այցով:
Իբրեւ նախարար, ի՞նչ պիտի տանիք այստեղէն, որ նպաստաւոր կրնայ ըլլալ ձեր աշխատանքին:
Մէկ անգամէն դժուար է ըսել, թէ ի՛նչ փոխգործակցութիւն կ'ունենայ այս այցը, քանի որ նախ պիտի ձեւաւորենք շփումներ, տեսնենք Արցախի եւ Լիբանանի մէջ ի՞նչը մէկը միւսին համար լաւ է եւ նպաստաւոր եւ ի՞նչը կարելի է փոխ առնել:
Այն ուղին, որ անցած են լիբանանեան դպրոցները, կրթական այն համակարգը, որ այսօր որդեգրած է Լիբանան, նման է մերինին, բայց իրենք արդէն տարիներու փորձ ունին: Պէտք է ուսումնասիրեմ եւ ինծի հետ տանիմ այն, թէ այս ուղին անցնելու ճանապարհին Լիբանան ի՞նչ սխալներ թոյլ տուած է, որ մենք մեր աշխատանքի ընթացքին թոյլ չտանք, յատկապէս՝ աւագ դպրոցներու ստեղծման ճանապարհին: Առաջին տարին է, որ մենք մտցուցած ենք աւագ դպրոցներու համակարգը եւ պէտք է նայինք այլ երկիրներու փորձին: Իսկ Լիբանանի կրթական համակարգը եւրոպական չափանիշներուն համապատասխան է եւ լաւագոյն ուսումնասիրման օրինակ է մեզի համար:
2007-ին դուք ի՞նչ վիճակի մէջ ժառանգած էք Արցախի կրթութեան բնագաւառը, եւ երեք տարիներու ընթացքին ի՞նչ փոխուած է ձեր պաշտօնավարութեան օրօք:
Ես չեմ ուզեր նախորդ նախարարներու մասին վատ բաներ ըսել, համակարգն էր այնպիսին, որ չէր բաւարարեր ժամանակակից պահանջները եւ չէ արդարացուցած ինքզինք: Այնպէս եղաւ, որ բարեփոխումները սկսան իմ պաշտօնավարութեան օրօք: Յստակ խնդիր դրուեցաւ, որ կրթութիւնը մեզի համար ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող համակարգ է, կրթութեան զարգացումով է պայմանաւորուած պետութեան զարգացումը, եւ Լեռնային Ղարաբաղի իշխանութիւնները ամէն ինչ կ'ընեն, որպէսզի համակարգի հիմնախնդիրները լուծում ստանան: Բարեփոխումները կ'ընթանան բոլոր օղակներուն մէջ՝ մանկապարտէզներէն սկսած մինչեւ նախադպրոցական, միջնակարգ, միջին մասնագիտական եւ բարձրագոյն կրթութեան համակարգեր: Դպրոցներու շինարարութիւն կ'ընթանայ, նոր դպրոցներ կը կառուցուին, միւսները կը վերանորոգուին, տարրալուծարանային նոր սարքաւորումներ, գոյք, տեղեկատուական համակարգեր կը ներդրուին եւ այլն: Մենք մեր առջեւ խնդիր դրած ենք որակեալ կրթութիւն եւ լաւ մասնագէտներ ունենալ, որ կ'ապահովէ երկրին տնտեսութեան զարգացումը: Առանց մասնագէտներու՝ անհեթեթութիւն կ'ըլլայ խօսիլ զարգացման մասին:
Ժամանակին ուսուցիչներ եւ դասախօսներ նաեւ դուրսէն կու գային Արցախ: Այսօր արդէն բաւարար մասնագէտներ ունի՞ք կրթութեան համակարգին մէջ:
Նայած՝ բնագաւառ: Օրինակ, Արցախի պետական համալսարանին մէջ տակաւին դուրսէն հրաւիրուած մասնագէտներ ունինք, իսկ դպրոցական համակարգին մէջ՝ ոչ: Այլ է վերաբնակեցուած շրջաններու հարցը. հոն մասնագէտներու պակաս ըլլալու պատճառով Հայաստանէն ուսուցիչներ ունինք, որոնք նաեւ վերաբնակիչներ են այդ գիւղերուն մէջ: Արցախի պետական համալսարանը ի վիճակի է Ղարաբաղի կրթութեան համակարգին տալ ուսուցիչներ, եւ ասիկա արդէն ձեռքբերում մըն է: Բացառութիւն է անգլերէնի ուսուցիչներու հարցը, որ ցաւոտ խնդիր մըն է մեզի համար: Ծայրամասային շրջաններու մէջ մօտ երեսուներկու դպրոց ունինք, ուր, մասնագէտ չըլլալու պատճառով, անգլերէն չի դասաւանդուիր: Բայց անցեալ տարի կառավարութիւնը որոշում կայացուց, որ ծայրամասային շրջաններ գործուղուող ուսուցիչներուն յիսուն առ հարիւր աւելի վարձատրէ եւ տայ բնակարանային վարձ: Ասիկա լրացուցիչ շահագրգռուածութիւն էր, եւ արդէն մօտաւորապէս երեսուն եւ աւելի ուսուցիչներ ցանկութիւն յայտնած են երթալու եւ աշխատելու հեռաւոր դպրոցները: Կը կարծեմ, որ այս ձեւով մենք գիւղաշխարհի դպրոցները երկու-երեք տարուան ընթացքին կ'ապահովենք մասնագէտներով:
Ղարաբաղի կրթութիւնը Հայաստանի կրթութեան հետ նոյն համակարգին մէ՞ջ է:
Այո, մենք նոյն դաշտի մէջ ենք: Այն, ինչ որ կ'իրականացուի Հայաստան, նոյնը նաեւ մե՛ր կրթութեան համակարգին մէջ կ'իրականացուի: Նոյն քաղաքականութիւնը կը վարենք՝ ի հարկէ տեղայնացնելով անիկա Ղարաբաղի համար: Կրթութեան համակարգը այնպիսին է, որ չի կրնար կղզիանալ փոքր տարածքի մէջ, ձեւաւորիլ ինքն իր համար համակարգ, ատիկա երբեք զարգացում չ'ապրիր: Կրթական համակարգը պէտք է լայն ըլլայ, նոյնիսկ Հայաստանի համար ալ պէտք է լայն ըլլալ: Եւ Ղարաբաղն ալ, փոքր ըլլալով, չի կրնար ինքնուրոյն գոյատեւել, ատոր համար ալ նոյն դաշտին մէջ ենք եւ համատե՛ղ կ'իրականացնենք բոլոր բարեփոխումները:
Պարոն Խաչատրեան, ձեր եւ կառավարութեան միւս անդամներու աշխատանքներուն հոգեբանական առումով չե՞ն խանգարեր Ազրպէյճանի կողմէ անընդհատ հնչող պատերազմական կոչերն ու սպառնալիքները:
Պատերազմի վտանգը մեզի անծանօթ չէ, մենք եղած ենք պատերազմի մէջ եւ այսօր ալ ձեւով մը պատերազմի մէջ ենք: Պատերազմի շունչը այսօր չէ, որ կը զգանք, մի՛շտ կ'ուղեկցի մեզի այդ վտանգը... Գիտէ՞ք, որ Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանութեան նախարարը, մտնելով իր աշխատասենեակ, ամէն օր գործողութիւններու հերթապահի զեկոյցէն կը տեղեկանայ, որ սահմանի երկարութեամբ ամէնէն քիչը ութէն տասը դիրքերու մէջ հակառակորդը կրակ բացած է դէպի մեր դիրքերը: Իսկ այս մէկը յուշում մըն է, որ պատերազմը չէ աւարտած, որ՝ կ'ապրինք «ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղութիւն» իրավիճակը:
Այդ մէկը, որ չես գիտեր՝ պատերա՞զմ է, թէ՞ խաղաղութիւն, յուսահատութիւն չի՞ ծնիր երբեմն:
Երբեք չենք յուսահատիր, ընդհակառա՛կը, կը գօտեպնդուինք, եւ, զգալով վտանգը, ակամայ եւ գիտակցօրէն պատրաստ կ'ըլլանք յաղթահարելու զայն եւ դիմակայելու...
Իսկ պատերազմի կոչերն ու սպառնալիքները այսօր չէ միայն, որ կը հնչեն. 1994-ի 12 մայիսէն, երբ հրադադար կնքուեցաւ, մենք այդ սպառնալիքները մինչեւ այսօր կը լսենք: Եւ այդ մէկը արդէն սովորական եղած է մեզի համար: Պատերազմի դաշտին մէջ մեր ձեռք ձգած յաջողութիւնները երբեք հանգստութիւն չեն պատճառեր, եւ հանգիստ նստած չենք: Ղարաբաղի բանակը օր-օրի կը կատարելագործուի, եւ բանակի իշխանութիւնները ամէն վայրկեան կը մտածեն բանակին մարտունակութիւնը ա՛լ աւելի բարձրացնելու, նոր զինատեսակներով համալրելու մասին, եւ կրնամ ըսել, որ այսօր Արցախի բանակը պատրաստ է պաշտպանելու իր ժողովուրդն ու իր սահմանները:
Պարոն Խաչատրեան, դուք կրթութեան նախարարութիւն եկած էք զինուորական աշխատանքէ: Ի՞նչ յատկանիշներ բերած էք ձեզի հետ զինուորական դաշտէն՝ քաղաքացիական դաշտ:
Նախ ես այդ յատկանիշները ունէի մինչեւ բանակին մէջ ծառայելը, ընտանեկան դաստիարակութենէն: Իմ մեծ հայրս, որ երկու աշխարհամարտի մասնակից էր, բազմաթիւ շքանշաններ ստացած եւ հզօր ու շատ մարտունակ մարդ, զիս դաստիարակած է խիստ պատասխանատուութեան զգացում ներարկելով մէջս, այնպէս, որ չուշանամ դասէն, չուշանամ աշխատանքէն... իրեն հետ ծանր գիւղատնտեսական աշխատանք ըրած եմ՝ իրմէ առնելով շատ բաներ: Եւ տասնհինգ տարի բանակին մէջ ծառայելը առաւել եւս զիս կոփեց եւ ամրագրեց հետեւեալ զգացումը. պատասխանատուութի՛ւն, պատասխանատուութի՛ւն եւ նորէ՛ն պատասխանատուութիւն: Ասիկա բերած եմ ինծի հետ, որ ամէնէն կարեւորն է, եւ նոյնը կը պահանջեմ նաեւ իմ աշխատողներէս:
Ես պատերազմի ժամանակ ալ իմ զինուորներուս հաւասարը հաւասարի պէս կը վերաբերէի եւ այսօր ալ նոյնը կ'ընեմ նախարարութեան աշխատողներուն հետ:
Պարոն նախարար, ինչո՞ւ մենք Ղարաբաղի իշխանութիւններու սխալները, թէեւ ատոնք կան, նոյն ձեւով չենք տեսներ, չենք զգար, ինչպէս Հայաստանի իշխանութիւններունը: Ո՞րն է պատճառը:
Կը կարծեմ՝ Ղարաբաղի իշխանութիւնները տարբեր են, մենք աւելի պարզ ենք, ինծի համար տարբերութիւն չկայ՝ ես ինչով կ'երթեւեկեմ՝ երթուղային թաքսի՞ կը նստիմ եւ իմ երեխաներուս հետ կ'երթա՞մ ամէն տեղ, թէ՞ ինքնաշարժով կ'երթեւեկեմ: Լիբանան գալէ առաջ ալ Երեւան այդպիսի հանրային փոխադրամիջոցով գացած եմ: Չեմ կարծեր, որ եթէ ես նախարար եմ, ուրեմն անպայման կառավարական ինքնաշարժներով պիտի երթեւեկեմ, հակառակ անոր որ ունիմ ատոր իրաւունքը: Եւ ինծի պէս շատերը կան Արցախի իշխանութեան մէջ: Մենք կռուով շահած ենք այս ամէնը եւ իրաւունք չունինք հիմա իշխանութեան եւ այլ բաներու համար կռիւներ տալու:
Օր մը կու գա՞յ, որ արցախցի իշխանաւորներն ալ իշխանասիրութիւն կ'ունենան:
Ես կը կարծեմ՝ ոչ: Վստահ եմ, որ Արցախը հայ ժողովուրդին համար կը մնայ իբրեւ էթալոն, իբրեւ կշռի միաւորի ամենամաքուր կշռաչափը, եւ մենք պիտի ապացուցենք, որ կարելի է այնպիսի պետութիւն կառուցել, ուր ամէն ինչ ազնիւ է մաքուր, իշխանաւորներ ալ պարզ են...
Այսինքն դուք արցախցի, հայաստանցի եւ այլ տարբերակումները կ'ընդունի՞ք:
Բնակավայրի անունը չենք կրնար փոխել, չէ՞: Ես ոչ թէ կը տարբերակեմ հայերը, այլ կ'ուզեմ անոնց մասին խօսիլ ըստ իրենց ապրած վայրի, ըստ իրենց մշակոյթի, սովորոյթներու, ըստ իրենց կերտած պատմութեան: Ամբողջ աշխարհի հայերը սիրելի են ինծի, հայութեան ամէն մէկ հատուած իր պատմութիւնը եւ դիմագիծը կերտած է: Լիբանանի հայերը, օրինակ, իրենց իւրայատուկ ոգին ունին, հայաստանցին իր ապրած պատմութեան բնորոշ իր դիմագիծը ունի: Արցախցին մելիքութիւններ ունեցած է, իր թագաւորը ունեցած է եւ յարգանք ունեցած է եւ այսօր ալ ունի թագաւորի, ղեկավարի հանդէպ: Անկախ անկէ՝ ո՛վ է այդ ղեկավարը: Մենք իշխանութիւնը յարգող մարդիկ ենք. մեր մեծ հայրերը մեզ այդ ձեւով կրթած են: Արցախցին պետականամէտ մտածողութիւն ունի:
Դուք կուսակցակա՞ն էք:
Ո՛չ: Ես զինուոր եղած եմ, եւ իմ կուսակցութիւնս իմ ժողովուրդիս մէջ տեսած եմ: Վստահ եմ, որ զինուորը այդ հարցերով պէտք չէ զբաղի, անոր ուշադրութիւնը պէտք չէ ուղղուած ըլլայ միայն իր ժողովուրդին:
Ձեր ղեկավարած բնագաւառին մէջ անշուշտ կան կուսակցականներ: Անկուսակցական նախարարի յարաբերութիւնները կուսակցական աշխատողներու հետ ինչպէ՞ս են:
Այո, ունինք կուսակցական աշխատողներ կրթութեան համակարգին մէջ, կան ե՛ւ դաշնակցական տնօրէններ, ե՛ւ Արցախի միւս երկու կուսակցութիւններէ աշխատողներ: Բոլորին հետ ալ բնականոն են իմ յարաբերութիւններս, ես խնդիր չեմ տեսներ: Մենք յստակօրէն որոշուած ժամանակացոյցով աշխատանք ունինք, որ միասնաբար պիտի իրականացնենք, անոնց կուսակցականութիւնը մեր գործին հետ կապ չունի: Բոլորն ալ նուիրուած են իրենց գործին, իսկ կուսակցական հարցերով ալ գործէն դուրս կը զբաղին:
Պարոն նախարար, ձեր հարազատ Չայլուն այսօր թշնամիին ձեռքն է: Այդ ցաւին հետ ինչպէ՞ս կ'ապրիք:
Այդ մէկը իմ անձնական ապրումս է, որ ես կը դժուարանամ մէկու մը հետ կիսելու: Եւ չեմ ալ ցանկար իմ այդ ցաւիս մասին բարձրաձայն խօսիլ, եւ տան մէջ ալ երեխաներու ներկայութեամբ կնոջս հետ չեմ խօսիր այդ մասին, եթէ հարկ ըլլայ բան մը քննարկելու անցեալէն, առանձին կը խօսինք: Զաւակներս Չայլուի գրաւման ժամանակ պզտիկ եղած են, աղջիկս հինգ տարեկան էր, կը յիշէ մեր տունը, մեր այգին, տղաս երեք տարեկան ալ չկար: Ի հարկէ այսօր մեծ են եւ մեզմէ ալ լաւ գիտեն ամէն ինչ, բայց չենք ուզեր այդ օրերը յիշեցնել իրենց: Ես Չայլու չեմ ծնած, բայց հոն երկար տարիներ ապրելով, աշխատելով՝ գիւղը դարձած է իմ հարազատ գիւղը, շատ լաւ տուն ունէինք... Հնարաւոր չէ մոռնալ պատերազմը: Ի հարկէ ես շատ վատ ապրումներ կ'ունենամ երբեմն, երբ մտածեմ, բայց պէտք է գօտեպնդուինք: Փոխարէնը՝ մխիթարանք է այն, որ մենք ազատագրած ենք հայկական եօթը շրջան: Չայլուն չկայ, բայց ունինք մեր հին Քարվաճառը, Քաշաթաղը եւ մնացեալ շրջանները, որոնք արդէն կը բնակեցուին:
Ձեր երեխաները ի՞նչ մասնագիտութիւն ընտրած են:
Ե՛ւ աղջիկս, ե՛ւ տղաս ընտրած են բժշկի մասնագիտութիւն: Դուստրս արդէն աւարտած է բժշկական համալսարանը, այժմ կը մասնագիտանայ, իսկ որդիս տակաւին կ'ուսանի... Հաճելի յիշողութիւն մը չէ, բայց ըսեմ, որ ես երեք անգամ պատերազմի ժամանակ վիրաւորուած եմ, եւ իմ կեանքս բժիշկները փրկած են վիրահատութիւններով: Զաւակներս տեսնելով ատիկա՝ հասկցան, որ հրաշալի մասնագիտութիւն է բժշկի մասնագիտութիւնը՝ կեանքեր կը փրկէ: Ես ալ ուրախ եմ, որ բժիշկ պիտի ըլլան: Թող աշխատին, մարդկային կեանքեր թող փրկեն:
Հարցազրոյցը վարեց՝ ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ