Click here for images:
translation of the article in Greek follows.

CNA – Kyriaki Christodoulou – CYPRUS/Nicosia 27/7/2016 13:15

The Armenian cemetery in Nicosia, near the dividing line, which splits the Cyprus capital into two, stands as a vivid evidence of the history of the Armenian community on this East Mediterranean island Republic, long before the Armenian Genocide.

The cemetery, located near the Ledra Palace Hotel, in the UN-controlled buffer zone, and the Law Courts, carries a long history that dates back to the 15th Century, when it became – according to the records – a burial site for the Lusignans and the Dominicans.

Its existence came to my attention for the first time in 2008. The renovation works were still under way and I was then wondering why this site had been left neglected and what kind of history it carries. Several years passed by and a recent visit to the Home for Cooperation reminded me of the place. And so, I decided to write a story about it.

Researcher-scholar Alexander-Michael Hadjilyra was my guide back to time for the purpose of this story. He perhaps knows better than anyone the rich history of this cemetery and when I spoke to him on the phone he was enthusiastic about the idea and excited that he would be able to share his deep knowledge with a journalist.
He visited the Cyprus News Agency, carrying a lot of pictures and useful material from many years of research.

From our hour-long conversation, I was mostly impressed by a few things: some graves in the cemetery are of particular interest. A tomb (Stepan Papazian, 1875) carries a tombstone with an inscription in Armenian script but in the Turkish language, a second one (Araxi Djiladjian, 1909) has a column cut slantwise, the Masonic symbol of separation, a third one is an obelisk and a mausoleum (Bedros Parounagian, 1928), a fourth one dates back to 1867 (Hagop Guvezian) and an unidentifiable one, from 1888 in the form of a khachkar (cross-stone). Also of striking interest are the mediaeval tombstones, with coats of arms and crests.

The tombstone in Turkish written in the Armenian script is the tomb of Stepan Papazian. He was just eight years old when he passed away, on 20 August 1875.

Hadjilyra tells us that, according to the inscription on the tomb, the child’s health was frail, he was in misery and discomfort for eight years and he found tranquillity in the eternal life.

Stepan Papazian was the son of Ohannes Papazian from Yerzinga and Negdar Eramian, daughter of the famous land owner Artin Boghos Eramian, from the village of Dheftera in the Nicosia district, and Caterina Carletti.

Hadjilyra tells us that what is also important and has a historic significance about the cemetery and Nicosia as a whole is the fact that when Royal Engineers Lieutenant Horatio Herbert Kitchener visited the new colony (Cyprus) during 1878-1879, he prepared a map of the city and marked eight points outside the walls of Nicosia. One of them is the Armenian cemetery, which is the only location of Kitchener’s map that exists until today. Kitchener (1850-1916) would later conduct an extensive work for the trigonometric survey of the island.

The cemetery, according to the records, seems to have existed as a burial ground since the 15th century, just off the Venetian walls of Nicosia.

Hadjilyra tells us that there is no precise date of the construction of the site. However it is believed that it was destroyed during the construction of the Venetian walls of Nicosia. We know that whatever stood there around 1567-1570 was razed to the ground by the Venetians for security reasons, he explains: not even trees were spared, out of fear that the Ottomans could use them as a foothold.

We do not know exactly when this site became an Armenian cemetery, because according to research and available records, any information that existed regarding this was destroyed during a fire that broke out at the Armenian Prelature in 1860.

The Armenian Prelature, Hadjilyra says, was founded in Cyprus in 973 and information on its Prelates exist since 1179, partial for the Latin Era (1192-1570) and more complete from the Ottoman Era (1571-1878) and later on. He points out that the 1860 fire has deprived us of a lot of information from the past. However, information from the Armenian families of the island during the Ottoman occupation show that the first burials must have taken place around 1810, if not earlier.

In April 2005 works were carried out at the cemetery; sadly, the bulldozer driver hastily destroyed the entire southern part of the cemetery, due to miscommunication and this is one of the reasons we cannot be sure when the first burials took place from the graves and the tombstones, Hadjilyra tells us.

The research done by Hadjilyra demonstrates that in 1963, before the inter-communal troubles, the then Vice President of the Republic, Dr. Fazıl Küçük, moved his practice on Shakespeare street, where the cemetery is located. The road was widened to accommodate his office, so the road was extended to the northern part of the cemetery.

Hadjilyra adds that about a hundred graves had to be demolished and the remains were transferred to the second cemetery in nearby suburban village of Ayios Dhometios. Therefore, he says, possibly the oldest section was the northern part of the site, which does not exist today.

He says that when the remains were exhumed, Father Vazken Sandrouni, who was the Armenian parish priest at that time, had some kind of a memorial for each and every one of them and he then buried them in a mass grave in Ayios Dhometios, where the second Armenian cemetery stands.

One can find records about the burials at the Prelature dating back to 1 November 1877. Hadjilyra informs us that a new priest had just arrived on the island back then, Fr. Hovhannes Shahinian, who considered it his duty to register all data relating baptisms, marriages, burials, etc. He also conducted a census of the 152 Armenians who were then residents on the island.

According to the available data from the late Ottoman Era, around 150-200 Armenians used to live in Cyprus, a number that gradually increased to exceed 600 in the 1911 census. This was the result of previous persecutions and also employment opportunities in Cyprus.

Hadjilyra says that, because of the Armenian Genocide by the Turks, around 9,000 refugees suddenly arrived on the island. Some of them found a permanent home here, but for many Cyprus wasn’t the final destination, rather a way station.

Some of them died on the island, others chose to remain here and make it their home and suddenly the Armenian community reached 1,573 persons in 1921 census. It is clear that, due to the increase in numbers, the burials also increased. The last burial took place in 1931 and that is because, Hadjilyra informs us, the British – who then ruled the island – prohibited the operation of cemeteries in close proximity to the city, for public health reasons.

The 1931 burial took place on July 5th. A baby of just 9 months old (Bedros Aynedjian) was buried on that date. Infant mortality was not uncommon back then, Hadjilyra explains.

From 1932 until 1963 memorials were held for the souls of the buried a few times a year, but from then onwards the cemetery became neglected, due to its proximity to the dividing line. Small-scale repairs took place in 1988 at the cemetery’s chapel, but the substantial restoration started in 2008.

Hadjilyra says that work began in June 2008 and carried on until May 2009, thanks to the initiative and efforts of the Armenian MP in the House of Representatives, Vartkes Mahdessian, and the Armenian Ethnarchy. An important sum was secured from the Ministry of the Interior, making the restoration possible, and the cemetery stands as we see it today.

In late March 2010 a commemorative plaque was placed, visible from the entrance of the cemetery. Hadjilyra explains that it is considered perhaps the only one of its kind in Cyprus. It lists the names of the 419 people buried there, along with their burial dates. For example, for the years of 1877-1879 we have only one name next to each year, but for the years when more than one burial took place, the names are listed alphabetically. The maximum number of burials in a year is 25, for 1922 and 1926.

The Prelature records show, Hadjilyra says, that from 1877 until 1931 there were 463 documented burials (of which the remains of 44 people were transferred to the Ayios Dhometios cemetery in 1963), however it is almost certain that more people were buried there.

Hadjilyra explains that Catholic and Protestant Armenians were also buried there and obviously the funeral ceremonies did not take place at the Orthodox Armenian Church, therefore he believes that more burials actually took place.

The cemetery’s chapel is dedicated to Saint Paul (Boghos) and is locked for safety reasons, as is the cemetery. Inside the chapel there is a wooden altar inside, an icon of the Virgin Mary with the baby Jesus, a small candle counter, a candelabrum and some pews.
The cemetery gate is also of great importance. It was built, along with the surrounding, in 1888 with the donations of the faithful and it bears a commemorative inscription. The gate, as Hadjilyra indicates, does not remind us of the modern era, it is unique in its kind. The benefactor, Boghos (Paul) G. Odadjian from Constantinople (1853-1891), came to Cyprus to work as an interpreter. The chapel was built in his memory and his tomb is located next to the chapel, just in front of the tomb of Apisoghom Utidjian, also from Constantinople (1853-1929), Chief Translator and Interpreter for the British.
Hadjilyra emphasises that the cemetery has a great importance and symbolism to the Armenian-Cypriot community, but it is also a major highlight of Nicosia and should, somehow, be highlighted.

It is worth noting that house located opposite the cemetery, currently fenced-off for safety reasons, belongs to a Turkish-Cypriot woman called Emine. According to historical information, the first General Commissioner of the Cyprus Scouts, Hagop Palamoudian, used to live there.

The house that stands in a good condition at the Chateau Status complex belonged to the Latin Pietroni family, while the adjacent building, which has no roof and currently hosts various receptions, belonged to the Dombourian family, who were Protestant Armenians.

Father Momik of the Armenian Prelature tells CNA that the Armenian cemetery is a historical symbol for the Armenian community of Cyprus. He says that it is a historic monument showing that the Armenians used to live on the island long before the Genocide.

Many people are buried there, infants and babies who were frail and others who had suffered because of the Genocide, he told us.

He said that the cemetery and the historical references suggest that the Armenian community of Nicosia is a very old one and that many tombs there are of special significance.

The Armenian MP in the House of Representatives, Vartkes Mahdessian said that “the cemetery is very important, being a reminder that Armenians used to live in Cyprus long before the Armenian Genocide. Our ancestors, many of whom were refugees of the Genocide, are buried there and therefore this is important for us.”

He expressed his gratitude to the Ministry of the Interior for its financial contribution that made the restoration possible and hoped that the site would be included in the Nicosia sightseeing tours.

CNA contacted the Head of the Cyprus Tourist Guide Association, Popi Hadjidemetriou, who explained that the tour takes place in the walled-city of Nicosia and lasts 2.5 hours and the Armenian cemetery cannot be included, as it is far away. The walk starts from the Cyprus Tourist Organisation offices in Laiki Yitonia, in downtown Nicosia and continues to the commercial Ledra street and the Archbishop’s Palace area.

She said, however, that there is a another walking tour which started last May and includes landmarks outside the walled city. The cemetery was a reference point, however due to lack of time no detailed tour was taking place inside. Hadjidemetriou said that the will resume in September-October and maybe the cemetery will be included again, however she explained that nothing has been determined yet.

Regarding the bus tours, Hadjidemetriou said that these no longer include the dividing line and the Ledra Palace and, therefore, the cemetery could not be included. Tourists go straight to the Museum for a tour and if the bus happens to head towards the Ayios Dhometios crossing point, then it passes from the Law Courts and the cemetery and so the guide has the chance to explain to the tourists about the site and its history.

(The picture in this news story as well as the ones included in the reportage in Special Issues section are from the personal archive of Alexander-Michael Hadjilyra)

Το Αρμενικο κοιμητηριο Λευκωσιας και η ιστορια του
ΚΥΠΕ – Κυριακή Χριστοδούλου
ΚΥΠΡΟΣ/Λευκωσία 21/7/2016 12:54

Φωτογραφικό υλικό εδώ

Μάρτυρα της ιστορίας της αρμενικής κοινότητας στην Κύπρο πολύ πριν τη γενοκτονία αποτελεί το αρμενικό κοιμητήριο, που βρίσκεται στη Λευκωσία, κοντά στο Λήδρα Πάλας. Κουβαλά μια ιστορία από τον 15ο αιώνα, αφού με βάση τα αρχεία και τις μελέτες που έγιναν, από τότε φαίνεται να προϋπήρχε ως χώρος ταφής. Δύο- τρία πράγματα για την ιστορία του κοιμητηρίου αυτού έχουν ιδιαίτερη σπουδαιότητα, πέραν του συμβολισμού του για την κοινότητα των Αρμενίων στην Κύπρο. Μερικοί τάφοι παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον όπως αυτός που έχει εγκατεστημένη μια λοξά κομμένη κολώνα, μασονικό σύμβολο του χωρισμού, και ένας άλλος που είναι οβελίσκος και μαυσωλείο.

Για πρώτη φορά η ύπαρξή του περιήλθε στην αντίληψή μου το 2008. Δεν είχαν ακόμη τελειώσει οι εργασίες εξωραϊσμού του και διερωτώμουν γιατί αυτό το κοιμητήριο αφέθηκε παρατημένο στο χρόνο και ποια άραγε ιστορία κουβαλά. Έλεγα συχνά ότι θα ήταν καλή ιδέα να γίνει κάποιο ρεπορτάζ, να μάθει ο κόσμος ότι κάπου εκεί στο Λήδρα Πάλας, κοντά στα Δικαστήρια, υπάρχει ένα αρμένικο κοιμητήριο με μια ιστορία.

Πέρασαν αρκετά χρόνια και η πρόσφατη επίσκεψή μου στο Σπίτι της Συνεργασίας για ρεπορτάζ μου ξαναθύμισε την ιδέα. Συνεπιβάτης μου, ή καλύτερα οδηγός, στο ταξίδι στο χρόνο για το αρμενικό κοιμητήριο ο ερευνητής -μελετητής Αλέξανδρος-Μιχαήλ Χατζηλύρας, ένας άνθρωπος που γνωρίζει ίσως καλύτερα από τον καθένα την ιστορία του κοιμητηρίου αυτού.

Σε επαφή μαζί του με έφερε η αρχαιολόγος Άννα Μαραγκού, η οποία ήταν η πρώτη που ήρθε στη σκέψη μου όταν θέλησα να ετοιμάσω αυτό το ρεπορτάζ/αφιέρωμα.

Μας επισκέφθηκε στο ΚΥΠΕ ο κ. Χατζηλύρας, πρόθυμος να μιλήσει για το κοιμητήριο και την πλούσια ιστορία του. Ξαφνιάστηκε κιόλας ευχάριστα που επιδείξαμε τέτοιο ενδιαφέρον και ήρθε φορτωμένος φωτογραφίες και υλικό από την πολυετή έρευνά του.

Από τη συνομιλία μας και τη νοερή επίσκεψή μου στο χώρο μέσα από την “ξενάγηση” του κ. Χατζηλύρα, δύο- τρία πράγματα μου έκαναν την μεγαλύτερη εντύπωση.

Μερικοί τάφοι στο κοιμητήριο έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ένας τάφος (Στεπάν Παπαζιάν, 1875) φιλοξενεί ταφόπλακα με επιγραφή στην Αρμένικη γραφή μεν, αλλά στην τουρκική γλώσσα, ένας δεύτερος (Αραξί Τζιλατζιάν, 1909) έχει εγκατεστημένη μια λοξά κομμένη κολώνα, μασονικό σύμβολο του χωρισμού, ένας τρίτος είναι οβελίσκος και μαυσωλείο (Πετρός Παρουνακιάν, 1928), ένας τέταρτος είναι του 1867 (Χακόπ Γκιουβεζιάν) και ένας μη αναγνωρίσιμος, του 1888, σε μορφή χατσκάρ (σταυρόπετρας). Επίσης εντυπωσιακές είναι οι μεσαιωνικές ταφόπλακες, με θυρεούς και οικόσημα.

Η ταφόπλακα στην Τουρκική γλώσσα αλλά με αρμένικο αλφάβητο βρίσκεται στον τάφο του Στεπάν Παπαζιάν, από τους νεαρότερους ίσως ταφέντες στο κοιμητήριο, ηλικίας οκτώ μόλις ετών. “Αυτή η ταφόπλακα είναι με αρμένικα γράμματα, αλλά στην τούρκικη γλώσσα, όπως τους Καραμανλήδες που μιλούσαν Τούρκικα, αλλά έγραφαν με ελληνικά γράμματα, αναγράφει 20 Αυγούστου του 1875 και το όνομα του παιδιού, Στεπάν Παπαζιάν. Σύμφωνα με την ταφόπλακα, το μωρό ήταν φιλάσθενο, ταλαιπωρείτο στον κόσμο αυτό για οκτώ χρόνια και βρήκε την ηρεμία του στην αιώνια ζωή”, μας λέει ο κ. Χατζηλύρας.

Ο Στεπάν ήταν γιος του Οχαννές Παπαζιάν από τη Γερζινκά και της Νεκτάρ Εραμιάν, κόρης του γνωστού γαιοκτήμονα της Δευτεράς, Αρτίν Μπογός Εραμιάν και της Κατερίνας Καρλέττι. Ένα άλλο στοιχείο για τον ιστορικό αυτό χώρο, που έχει σημασία για τους Αρμένιους, είναι το γεγονός ότι αποτελεί μια απόδειξη ότι Αρμένιοι υπήρχαν στο νησί αιώνες πριν τη Γενοκτονία.

Σημαντικό επίσης στοιχείο είναι το γεγονός ότι όταν επισκέφθηκε τη νέα αποικία το 1878-1879 ο Υπολοχαγός Μηχανικού, Οράτιος Χέρμπερτ Κίτσενερ (1850-1916), ο οποίος αργότερα θα εργαζόταν στην τριγωνομετρική χωρομέτρηση του νησιού, ετοίμασε χάρτη της Λευκωσίας, ο οποίος σώζεται ως σήμερα και έχει σημειωμένα οκτώ σημεία έξω από τα τείχη της Λευκωσίας. Ένα από αυτά είναι το αρμένικο κοιμητήριο, κάτι που υποδηλοί τη σημασία του. Το κοιμητήριο είναι το μοναδικό σημείο στο χάρτη του Κίτσενερ το οποίο υπάρχει έως σήμερα.

Όπως μας αναφέρει ο ερευνητής -μελετητής Χατζηλύρας, ως χώρος ταφής το συγκεκριμένο κοιμητήριο φαίνεται να υπήρχε από το 15ο αιώνα, ακριβώς έξω από τα φράγκικα τείχη της Λευκωσίας.

“Ακριβή χρόνο ανέγερσης του χώρου ταφής δεν γνωρίζουμε, ωστόσο θεωρούμε πως καταστράφηκε μετά την ανέγερση των ενετικών τειχών, διότι ξέρουμε ότι οι Ενετοί όταν έφτιαχναν τα τείχη της Λευκωσίας για λόγους ασφαλείας δεν άφησαν ούτε δέντρο όρθιο, καθώς θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από τους Οθωμανούς ως προγεφύρωμα. Άρα, ούτε το κοιμητήριο θα γλύτωσε. Γύρω στο 1567-1570 ό,τι και αν υπήρχε εκεί καταστράφηκε”, μας λέει.

Δεν είναι γνωστό πότε ο χώρος αυτός, μετά την ισοπέδωση, μετατράπηκε στο αρμένικο κοιμητήριο που σώζεται σήμερα μας εξηγεί ο κ. Χατζηλύρας, από τις έρευνες όμως φαίνεται ότι η όποια πληροφόρηση θα υπήρχε καταστράφηκε εξαιτίας πυρκαγιάς στην Αρμένικη Μητρόπολη το 1860.

Η Μητρόπολη ιδρύθηκε στην Κύπρο το 973 και στοιχεία για τους Προκαθήμενούς της υπάρχουν από το 1179, αποσπασματικά για τη Λατινοκρατία και πιο πλήρη από την Τουρκοκρατία και μετά. “Αυτή η φωτιά μας στέρησε πάρα πολλά στοιχεία, άρα το οτιδήποτε υπήρχε πριν το 1860 και δεν διασώθηκε δεν το γνωρίζουμε”, μας αναφέρει. Ωστόσο, στοιχεία από τις αρμένικες οικογένειες του νησιού κατά την Τουρκοκρατία μαρτυρούν ότι γύρω στο 1810 πρέπει να έγιναν οι πρώτες ταφές στο χώρο, αν όχι πιο πριν.

“Τον Απρίλιο του 2005 καταστράφηκε στην ουσία ολόκληρο το νότιο τμήμα του κοιμητηρίου λόγω εργασιών με μπουλντόζα, και πιθανότατα από τις ταφόπλακες να μην μπορούμε να εξακριβώσουμε πότε έγιναν οι πρώτες ταφές”, ανέφερε.

Όπως μας αναφέρει ο κ. Χατζηλύρας, το 2005 αποφασίστηκε να γίνει ένας καθαρισμός του κοιμητηρίου και φαίνεται ότι ο οδηγός της μπουλντόζας δεν συνεννοήθηκε σωστά με αποτέλεσμα, βεβιασμένα, να καταστράφηκαν κάποιοι τάφοι.

Από τα στοιχεία που διασώζονται, το 1963 πριν την Τουρκανταρσία, ο Αντιπρόεδρος τότε Δρ. Φαζίλ Κουτσιούκ μετέφερε το ιατρείο του στην οδό Σαίξπηρ, στην οποία βρίσκεται το κοιμητήριο. Ζήτησε όπως φαίνεται να διαπλατυνθεί ο δρόμος και έτσι ο δρόμος πήρε το βόρειο μέρος του κοιμητηρίου για τη διαπλάτυνση.

“Περίπου εκατόν τάφοι κατεδαφίστηκαν και τα λείψανα μεταφέρθηκαν στο δεύτερο κοιμητήριο στον Άγιο Δομέτιο, άρα πιθανώς το πιο παλιό τμήμα να ήταν το βόρειο, το οποίο και σήμερα δεν σώζεται. Δεν το γνωρίζουμε μετά βεβαιότητας, αλλά ξέρουμε ότι ο Πάτερ Βαζκέν Σαντρουνί, που ήταν ο εφημέριος την εποχή εκείνη, όταν εκτάφηκαν τα οστά, τους έκαμε τρισάγιο έναν προς έναν και τους έθαψε σε ομαδικό τάφο στο δεύτερο κοιμητήριο στον Άγιο Δομέτιο”, μας εξηγεί ο κ. Χατζηλύρας.

Στη Μητρόπολη τα στοιχεία για τους ταφέντες στο κοιμητήριο ξεκινούν την 1η Νοεμβρίου 1877. Αυτό επειδή τότε έφτασε στην Κύπρο νέος εφημέριος, ο ιερέας Χοβαννές Σιαχινιάν, ο οποίος και θεώρησε καθήκον του να αρχίσει να καταγράφει τα νέα στοιχεία (βαπτίσεις, γάμους, ταφές κτλ.), ενώ έκαμε και μια απογραφή των 152 Αρμενίων που ζούσαν τότε στην Κύπρο.

Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, στα τέλη της Τουρκοκρατίας η αρμενική κοινότητα της Κύπρου αριθμούσε γύρω στα 150-200 άτομα, τα οποία αυξήθηκαν σταδιακά για να ξεπεράσουν τα 600 στην απογραφή του 1911, αποτέλεσμα των προηγούμενων διωγμών αλλά και των ευκαιριών εργοδότησης στην Κύπρο.

“Λόγω της Γενοκτονίας, είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι ξαφνικά έχουμε ένα μπουλούκι από περίπου 9.000 πρόσφυγες, οι οποίοι είτε είχαν ως τελικό προορισμό την Κύπρο, είτε η Κύπρος ήταν απλά ο ενδιάμεσος σταθμός. Κάποιοι πέθαναν εδώ και για άλλους ήταν ο τελικός προορισμός, και ξαφνικά φτάνουμε σε 1.573 Αρμένιους κατά την απογραφή του 1921. Λόγω της αύξησης του αριθμού τους, πολλαπλασιάστηκαν και οι ταφές. Η τελευταία ταφή έγινε το 1931 και αυτό επειδή οι Άγγλοι, για λόγους δημόσιας υγείας, θεωρούσαν ότι τα κοιμητήρια πολύ κοντά στην πόλη έπρεπε να σταματήσουν τη λειτουργία τους”, μας εξηγεί.

Η ταφή του 1931 έγινε συγκεκριμένα στις 5 Ιουλίου και αφορά ένα βρέφος 9 μηνών (Πετρός Αϊνετζιάν), από τους νεαρότερους ταφέντες στο χώρο. Τότε η βρεφική θνησιμότητα δεν ήταν σπάνιο φαινόμενο.

Από το 1932 μέχρι και το 1963 κάποιες φορές το χρόνο πραγματοποιούνταν μνημόσυνα των ψυχών, τα λεγόμενα Ψυχοσάββατα. Ύστερα, για πολλά χρόνια, παραμελήθηκε λόγω και της γειτνίασης με την πράσινη γραμμή. Το 1988 έγινε μια μικρή επιδιόρθωση στο παρεκκλήσι εντός του κοιμητηρίου, αλλά η ουσιαστική αναστήλωση ξεκίνησε το 2008.

“Άρχισαν εργασίες τον Ιούνιο του 2008 που διήρκεσαν ως το Μάιο του 2009, χάρη στην πρωτοβουλία και τις προσπάθειες του Εκπροσώπου των Αρμενίων στη Βουλή, Βαρτκές Μαχτεσιάν, και της Αρμενικής Εθναρχίας. Εξασφαλίστηκε σημαντικό κονδύλι από το Υπουργείο Εσωτερικών και το κοιμητήριο επιδιορθώθηκε και στέκει όπως το βλέπουμε σήμερα”.

Στα τέλη του Μαρτίου του 2010 τοποθετήθηκε η αναμνηστική πλάκα που σήμερα βλέπουμε εισερχόμενοι στο κοιμητήριο, η οποία θεωρείται ίσως η μοναδική στο είδος της στην Κύπρο.

Αναγράφει τα ονόματα των 419 ταφέντων και τις χρονολογίες ταφής. Για παράδειγμα τα έτη 1877-1879 αναγράφεται από ένα όνομα, αλλά σε έτη που έχουμε περισσότερες από μία ταφή, τότε τα ονόματα αναγράφονται με αλφαβητική σειρά. Ο μέγιστος αριθμός ταφών σε μια χρονιά είναι 25, το 1922 και το 1926.

Όπως μας αναφέρει ο κ. Χατζηλύρας, με βάση τα αρχεία που υπάρχουν στη Μητρόπολη, από το 1877 μέχρι το 1931 έγιναν 463 καταγεγραμμένες ταφές (εκ των οποίων 44 μεταφέρθηκαν το 1963 στον Άγιο Δομέτιο), ωστόσο θεωρείται σχεδόν βέβαιο ότι τάφηκαν εκεί περισσότερα άτομα.

“Θάβονταν εκεί και Καθολικοί και Προτεστάντες Αρμένιοι, που προφανώς δεν έκαναν την κηδεία στην Ορθόδοξη Αρμενική Εκκλησία, γι’ αυτό θεωρούμε ότι οι ταφές ήταν περισσότερες”, εξηγεί.

Στο παρεκκλήσι του Αγίου Παύλου, το οποίο είναι κλειδωμένο για λόγους ασφαλείας, όπως και το κοιμητήριο, υπάρχει μια ξύλινη Αγία Τράπεζα, μια εικόνα της Παναγίας με το Χριστό, ένα μικρό παγκάρι, το μανουάλι και κάποια στασίδια.

Η πύλη του κοιμητηρίου είναι, επίσης, σημαντική επειδή αυτή και το περιτείχισμα φτιάχτηκε με εισφορές του λαού το 1888 και φέρει σχετική επιγραφή. “Η πύλη αυτή δεν θυμίζει σύγχρονη εποχή, είναι μοναδική, σημαντικό είναι και το γεγονός ότι ο ευεργέτης, Μπογός (Παύλος) Κ. Οτατζιάν από την Κωνσταντινούπολη (1853-1891), ήρθε να εργαστεί ως διερμηνέας στην Κύπρο και εις μνήμη του το 1892 φτιάχτηκε το παρεκκλήσι. Ο τάφος του βρίσκεται δίπλα στο παρεκκλήσι, ακριβώς μπροστά από τον τάφο του επίσης Κωνσταντινουπολίτη αρχιμεταφραστή και αρχιδιερμηνέα Απισογόμ Ουτιτζιάν (1853-1929)”, μας λέει ο κ. Χατζηλύρας.

Ο ίδιος, μετά τα τόσα χρόνια ερευνών του και τη βαθιά του γνώση για το αντικείμενο, θεωρεί ότι το κοιμητήριο αυτό πρέπει να αναδειχθεί και να υπάρξει μεγαλύτερο ενδιαφέρον από τους κρατικούς φορείς και αρμόδιους για καταγραφή των ταφόπλακων που σώζονται, για δημιουργία κάποιου είδους σχεδιαγράμματος του κοιμητηρίου, με όλα τα ιστορικά στοιχεία που είναι γνωστά.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η οικία που βρίσκεται απέναντι από το κοιμητήριο και είναι αυτή τη στιγμή περιφραγμένη, καθώς κρίθηκε επικίνδυνη, ανήκει σε μια Τουρκοκύπρια με το όνομα Εμινέ και με βάση τα ιστορικά στοιχεία εκεί έμενε ο πρώτος Γενικός Έφορος Προσκόπων Κύπρου, Χακόπ Παλαμουτιάν.

Επίσης, το σπίτι που είναι σε καλή κατάσταση και είναι στο σύμπλεγμα του Chateau Status, ανήκε στη λατινική οικογένεια Πιετρώνι ενώ το διπλανό οικοδόμημα το οποίο δεν έχει οροφή και φιλοξενεί διάφορες δεξιώσεις, ανήκε στην οικογένεια Τουμπουριάν, που ήταν Προτεστάντες Αρμένιοι.

Ιστορικό σύμβολο για την αρμενική κοινότητα της Κύπρου χαρακτήρισε το κοιμητήριο ο Πάτερ Μομίκ, της Αρμενικής Μητρόπολης.

“Είναι ένα ιστορικό μνημείο για μας, για τη Μητρόπολη αλλά και την ύπαρξη των Αρμενίων στην Κύπρο. Και πριν την αρμενική γενοκτονία πολύς κόσμος τάφηκε εκεί και μετά, μικρά μωρά τα οποία ήταν φιλάσθενα και άλλα άτομα που υπέφεραν λόγω της γενοκτονίας”, ανέφερε.

Ο Πάτερ Μομίκ αναφέρει ότι είναι σημαντικό το γεγονός ότι από το κοιμητήριο και τις ιστορικές αναφορές διαφαίνεται πως η Αρμένικη κοινότητα της Λευκωσίας ήταν πολύ παλιά. Σημαντικό είναι και το γεγονός ότι οι τάφοι εκεί έχουν ιδιαίτερη σπουδαιότητα.

Θελήσαμε να έχουμε την άποψη και του Εκπροσώπου της Αρμενικής Κοινότητας στη Βουλή Βαρτκές Μαχτεσιάν, ο οποίος σημειώνει ότι το κοιμητήριο είναι πολύ σημαντικό για την κοινότητα διότι ακριβώς θυμίζει ότι οι Αρμένιοι ζούσαν στην Κύπρο πολύ πριν την Αρμενική Γενοκτονία καθώς επίσης και το γεγονός ότι εδώ είναι θαμμένοι οι πρόγονοί μας, αρκετοί από τους οποίους υπήρξαν πρόσφυγες της Γενοκτονίας.

“Θα ήθελα να ευχαριστήσω το Υπουργείο Εσωτερικών για την οικονομική συμβολή του στην αναστήλωση του κοιμητηρίου και να δηλώσω ότι βλέπω θετικά το ενδεχόμενο να συμπεριληφθεί στους τουριστικούς περιπάτους της Λευκωσίας”, δήλωσε ο κ. Μαχτεσιάν.

Επικοινωνήσαμε με τον Σύνδεσμο Ξεναγών ο οποίος, μαζί με το Δήμο Λευκωσίας, έχει εμπλοκή στο καταρτισμό των περιπάτων.

Όπως μας εξήγησε η Πρόεδρος του Συνδέσμου Πόπη Χατζηδημητρίου ο περίπατος αφορά την εντός των τειχών Λευκωσία και διαρκεί 2,5 ώρες.

“Νομίζω ότι εκ πρώτης όψεως δεν είναι εύκολο να συμπεριληφθεί, κυρίως λόγω απόστασης. Ο περίπατος ξεκινά από τα γραφεία του ΚΟΤ στη Λαϊκή Γειτονιά και συνεχίζεται προς τα κάτω, προς την Λήδρας και μετά προς την Αρχιεπισκοπή”, μας ανέφερε.

Υπάρχει όμως το πρόγραμμα περιπάτων της ΕΤΑΠ Λευκωσίας (Εταιρεία Τουριστικής Ανάπτυξης και Προβολής) για την πρωτεύουσα εκτός των τειχών που ξεκίνησε τον περασμένο Μάιο και περιλάμβανε ως σημείο αναφοράς το κοιμητήριο. Οι συμμετέχοντας περνούσαν από το σημείο εκείνο και μπορούσαν να δουν το χώρο, όμως λόγω έλλειψης χρόνου δεν γίνεται λεπτομερής ξενάγηση εντός.

Η κ. Χατζηδημητρίου μας εξήγησε ότι λόγω καλοκαιριού και περιορισμένης προσέλευσης το πρόγραμμα αυτό αναστάληκε και θα ξεκινήσει και πάλι από Σεπτέμβρη- Οκτώβρη. “Ενδεχομένως να περιληφθεί και πάλι το σημείο αυτό, το κοιμητήριο, γίνονται σκέψεις, όμως δεν υπάρχει κάτι οριστικό”, μας ανέφερε.

Αναφορικά με τις ξεναγήσεις με λεωφορεία και ομάδες τουριστών, η κ. Χατζηδημητρίου μας εξήγησε ότι πλέον δεν περιλαμβάνεται η πράσινη γραμμή στο Λήδρα Πάλας ως σημείο ξενάγησης.

“Οι τουρίστες πάνε κατευθείαν στο Μουσείο για ξενάγηση και αν τυχόν πάμε προς το οδόφραγμα του Αγίου Δομετίου με λεωφορείο, γίνεται πέρασμα από τα δικαστήρια και το σημείο του κοιμητηρίου και βεβαίως γίνεται αναφορά και επεξήγηση από τον ξεναγό. Όμως, δεν είναι εύκολο να γίνει στάση εκεί”, μας ανέφερε.

(Η φωτογραφία στο ρεπορτάζ και όσες φιλοξενούνται στην κατηγορία Ειδικά Θέματα, προέρχονται από το προσωπικό αρχείο του κ. Χατζηλύρα)

Leave Your Comments Below