Յուշատետր

Եղիշէ Չարենց (1897-1937).

Հայ քերթողութեան յեղափոխաշունչ հանճարը
Ն.

Որքան թաւալի ժամանակը, այնքան կը շեշտուի այժմէականութիւնը Չարենցի։

Ամէնուր այդպիսի՛ն են իրաւ մեծութիւնները։

Իրենց ժամանակին՝ դարո՛ւ ոգին կը մարմնաւորեն, բայց նաեւ ու մանաւանդ այդ պատճառով՝ բոլոր ժամանակներէն վեր կը բարձրանան ու յաւերժութիւնը կը նուաճեն։

Եղիշէ Չարենց իր ժամանակի հայ իրականութեան ամէնէն վաւերական երգիչը եղաւ եւ իբրեւ այդպիսին, իբրեւ բոլոր ժամանակներուն վրայ յածող լուսաւորիչ աստղ, յաւերժութիւնը նուաճեց։

Կը բաւէ որեւէ օր կամ օրուան որեւէ ժամուն կարդալ Չարենցը, որպէսզի մեր ապրած ժամանակն ու կեանքը դիտենք ու ընկալենք նոր լոյսի տակ՝ Չարենցի անսպառ խոհերու եւ յոյզերու լուսարձակով։

Հայ քերթողութեան յեղափոխաշունչ հանճարին թելադրականութեամբ։

Յատկանշականօրէն, 120 տարի առաջ Մարտ 13ի այս օրը Կարս ծնած, բայց ծնողներուն բնակավայր պարսկական Մակու քաղաքը իբրեւ ծննդավայր երգած Եղիշէ Աբգարի Սողոմոնեանը, հազիւ պատանի դարձած, արդէն գիտակից էր ի վերուստ իրենց շնորհուած հանճարին։

Նաեւ իր ապրած ժամանակաշրջանը՝ աշխարհաւեր Առաջին Աշխարհամարտով, հայ ժողովուրդը զգետնող Մեծ եղեռնով եւ նոր դարաշրջանի յոյսը աւետող Ռուսական Մեծ Յեղափոխութեամբ եղաւ այնպիսին, որ  քսանամեայ Եղիշէ Չարենցի մէջ յաղթահասակ կանգնեցաւ բոլոր ժամանակներուն իր պատգամը ունեցող մեծ բանաստեղծը։

Կեանքը երգի վերածեց եւ երգեց այն, ինչ որ բոլոր ջիղերով զգաց ու ապրեցաւ։

Ինքնամփոփ բանաստեղծի տեսակն ու կեանքը անհաղորդ եւ անյարիր մնացին Չարենցի համար։

Սէրն ու գեղեցիկը երգեց այնպէ՛ս, ինչպէս որ կեանքի մէջ զգաց ու ապրեցաւ։ Եւ որքան բուռն ու անկաշկանդ եղաւ սիրային իր կեանքը, այնքան յուզական եւ վարակիչ դարձաւ սիրոյ իր երգը։

Իսկ հայ ժողովուրդի անցեալն ու ներկան, «Մահուան Տեսիլ»ն ու «Էպիքական Լուսաբաց»ը ընկալեց եւ երգեց բոլոր ժամանակներուն եւ հանուր մարդկութեան ուրոյն պատգամ փոխանցող իր ամբողջ տարողութեամբ ու ահագնութեամբ։ Խորշանքով դիտեց եւ կատաղօրէն մերժեց գաւառայնութեան ու գաւառամտութեան ամէն երանգ ու փորձութիւն, որովհետեւ հայկականին եւ հայրենականին մէջ յայտնագործեց դարերէն եկող ու դարերուն գացող մարդկային մեծ ժառանգութիւնը։

Տարբեր ներաշխարհ եւ իմացական խռովք չէր կրնար ունենալ Չարենցի հանճարով օժտուած յեղափոխաշունչ քերթողը, որ իր արարած ամէն տողին եւ երգին մէջ ներքին հուր դրաւ՝ նոր հորիզոն բանալու սանձազերծ երկունքով։

Աւելի քան սպասելի էր, հետեւաբար, որ Չարենց անսանձ կիրքով ու թափով փարէր «Ամբոխները Խելագարուած» շղթայազերծած պոլշեւիկեան յեղափոխութեան։ Որքան իր երգով հաւատաց նոր աշխարհի մը կերտումին, նոյնքան համոզումով փարեցաւ յեղափոխական կենդանի պայքարին իր շունչը միախառնելու քաղաքացիական առաքելութեան։

Այդպէ՛ս, խորասոյզ համոզումներու եւ վարար յուզականութեան մեծ երգիչը եղաւ Չարենց, որ հայ իրականութեան մէջ անկաշառ աւետաբերը դարձաւ վերածնեալ «Պայծառ Գալիք»ին։

Եւ որքան մեծ ու սրտաբուխ էր պոլշեւիկեան յեղափոխութեան հանդէպ Չարենցի տածած պաշտամունքը, նոյնքան մեծ ու անհակակշռելի դարձաւ խորհրդային ամբողջատիրութենէն անոր ապրած հիասթափութիւնը։

Իր կեանքով ալ Չարենց վճարեց ծանրագոյն գինը հոգեմտաւոր իր շրջադարձին, երբ «երկաթ»ն ու «պեթոն»ը ներբողելու իր խանդավառութեան վերջակէտ դրաւ ու հակեցաւ «Գիրք Ճանապարհի»ի ծանրախոհ դասերուն եւ պատգամներուն վրայ։

Հայաստանի «արեւահամ բառը սիրելու» Տաղարանով հայ քերթողութեան բարձունքը մագլցած Չարենցը, երբ կռնակ դարձուց «Լենինն ու Ալին» գովերգելու իր խանդավառութեան, բանտարկութեան մէջ եւ չարչարանքի տակ անգամ շարունակեց յեղափոխաշունչ իր երգը՝ «Ով հայ ժողովուրդ քո միակ փրկութիւնը քո հաւաքական ուժի մէջ է» պատգամով բաժնուելով մեր աշխարհէն։

Կþանցնին ժամանակները, կու գան ու կþերթան ամէնէն ահեղ կայսրութիւններն անգամ, բայց անկորնչելի կը մնան դարու ոգին մարմնաւորող իրա՛ւ մեծութիւնները, որոնք նաեւ այժմէական շունչ կը հաղորդեն իրենց յաւերժ ներկայութեան։

Չարենց այդ հսկաներէն է՝

Հայ քերթողութեան յեղափոխաշունչ հանճարն է։

Հայոց Արհաւիրքին ու Վերածնունդին, այլեւ՝ աշխարհասասան պատերազմի եւ յեղափոխութեան բարդ ժամանակաշրջանին ծնունդն է Չարենց։ Եւ ինչպէս վայել է հանճարեղ գրողներուն, քսանամեայ իր ստեղծագործական կեանքով՝ երկար ու բարդ ճանապարհ կտրեց հայոց յեղափոխական ոգին մարմնաւորող անմահն Չարենցը։ Եւ որքան մեծ թռիչքի, այնքան ահաւոր անկումի պահերով յատկանշուեցաւ Չարենցի ճանապարհը, որ երբ հասաւ «Գիրք Ճանապարհի»ն արարելու հասունութեան՝ խորհրդային չարիքի կայսրութիւնը բրտօրէն կտրեց կեանքի թելը ազգային մեր հպարտութիւնը մարմնաւորող մեծ բանաստեղծին։

Հայ իրականութենէն վաղաժամ խլեցին-տարին «Անուշ Հայաստանի արեւահամ բառը» աշխարհով մէկ յաւերժացուցած անզուգական երգիչը։

Միայն իր արարած այդ մէկ հատիկ բառին՝ Հայաստանի «արեւահամ» խորհուրդն ու յուզաշխարհը բանաձեւող ու անմահացնող իր պայծառատեսութեան համար իսկ, Չարենց անտարակոյս արժանի է հայոց սերունդներու երախտագիտութեան, այլեւ՝ հպարտութեա՛ն։

Հայ ժողովուրդի ու Հայաստան Աշխարհի հանճարեղ երգիչին՝ Չարենցի ստեղծագործական յորդառատ հոսքին միայն սկզբնաւորումը եղաւ երիտասարդական տարիքի իր «Տաղարան»ը զարդարող «Ես իմ անոյշ Հայաստանի»ին, ուր «արեւահամ»ի կողքին՝ ազգային մեր ինքնաճանաչողութիւնը խորացնող պատկերաւոր խոհերու եւ յոյզերու ամբողջ աշխարհ մը բացող յայտնագործումներով՝ Չարենց հարստացուց հայ ժողովուրդին հոգեմտաւոր գանձարանը.

Ես իմ անուշ Հայաստանի արեւահամ բառն եմ սիրում,

Մեր հին սազի ողբանուագ, լացակումած լարն եմ սիրում,

Արնանման ծաղիկների ու վարդերի բոյրը վառման,

Ու նաիրեան աղջիկների հեզաճկուն պա՛րն եմ սիրում։

 

Սիրում եմ մեր երկինքը մուգ, ջրերը ջինջ, լիճը լուսէ,

Արեւն ամրան ու ձմեռուայ վիշապաձայն բուքը վսեմ,

Մթում կորած խրճիթների անհիւրընկալ պատերը սեւ,

Ու հնամեայ քաղաքների հազարամեայ քա՛րն եմ սիրում։

 

Ո՛ւր էլ լինեմ ¬ չե՛մ մոռանայ ես ողբաձայն երգերը մեր,

Չե՜մ մոռանայ աղօթք դարձած երկաթագիր գրքերը մեր,

Ինչքան էլ սո՜ւր սիրտս խոցեն արիւնաքամ վէրքերը մեր ¬

Էլի՛ ես որբ ու արնավառ իմ Հայաստան ¬ եա՛րն եմ սիրում։

 

Իմ կարօտած սրտի համար ո՛չ մի ուրիշ հեքիաթ չկայ․

Նարեկացու, Քուչակի պէս լուսապսակ ճակատ չկայ․

Աշխա՜րհ անցի՛ր, Արարատի նման ճերմակ գագաթ չկայ․

Ինչպէս անհաս փառքի ճամբայ՝ ես իմ Մասիս սա՛րն եմ սիրում։

Հայաստան Աշխարհի համն ու հոտը, ինչպէս եւ ազգային մեր ահաւոր անկումներուն եւ վերանորոգման խոցն ու թռիչքը յաւերժին եւ անեզրին բացաւ Չարենց՝ իր հանճարեղ ստեղծագործութիւններով, նաեւ՝ ծով տառապանքէ ծնած իմաստուն պատգամներով.

— «Դո՛ւ ես միայն եւ միայն դու, ո՜վ պայքարող դու ոգի, որ յաւիտեան հուրհուրալով, ինչպէս խարոյկ մորմոքի, վառում ես միշտ ու բորբոքում իղձ ու տենչանք անյագուրդով եւ չե՛ս լինի դու երբեք մութ, որքան էլ մութը չոքի»։

— «Չի՛ շղթայուի մարդու ոգին ո՛չ մի կապով արտաքին, եթէ դարի, ժամանակի զրահ ունի իր հագին. կը բարձրանայ եւ կը կանգնի նա հաւատով անսասան եւ կը մնայ գալիք կեանքում՝ անխորտակ ու ահագին»։

— «Ամէն պոէտ՝ գալիս՝ իր հետ մի անտես նետ է բերում, եւ նետն առած, խոհակալած — որս է անում երգերում. բայց դառնում է պոէտ նա մեծ ոչ թէ նետի՛ մեծութեամբ, այլ նշանի՛ ահագնութեամբ, որ հանճարներ է սերում»։

Աւելցնել Ձեր մեկնաբանութիւնները