Αλέξανδρος-Μιχαήλ Χατζηλύρας —

Μετά το πέρας της τουρκοκυπριακής ανταρσίας
(1963-1964), η αρμενοκυπριακή παροικία της Λευκωσίας
έχασε σχεδόν τα πάντα: 231 τουρκόπληκτες οικογένειες
έμειναν άστεγες και έχασαν τις εργασίες τους, ενώ οι
Τουρκοκύπριοι εξτρεμιστές κατέλαβαν τη μεσαιωνική
εκκλησία της Παναγίας, την Αρμένικη Μητρόπολη, το
ιστορικό μνημείο της Γενοκτονίας, το Δημοτικό Σχολείο
Μελικιάν-Ουζουνιάν, και τα οικήματα της Αρμενικής
Λέσχης, της AYMA και του AGBU.

Στις αρχές του 1964 ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ’
παραχώρησε το παρεκκλήσι του Αγίου Δομετίου, αφού
εκεί υπήρχε συγκεντρωμένος αριθμός Αρμενοκυπρίων.
Για τις σημαντικές λειτουργίες χρησιμοποιούνταν η
κοντινή εκκλησία του Αγίου Γεωργίου (1964-1969), ο
αγγλικανικός καθεδρικός του Αγίου Παύλου (1969-1981)
είτε η αίθουσα θεάτρου του Ναρέκ (1972-1981). Το 1966 η
κυβέρνηση παραχώρησε το οικόπεδο επί της οδού
Κύκλωπος για την ανέγερση του Δημοτικού Σχολείου
(έκταση 0,9848 ha), του οποίου και ανέλαβε την ανέγερση
(£50.000), ενώ υπήρχε πρόνοια και για αίθουσα θεάτρου
χωρητικότητας 500 ατόμων, το κόστος της οποίας
(£28.000) θα κάλυπτε η κοινότητα. Στις 12 Νοεμβρίου
1972 ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ’, στην παρουσία του
Καθόλικου (Πατριάρχη) της Κιλικίας, Χορέν Α’,
εγκαινίασε το σχολείο, με την ονομασία «Ναρέκ», εις
μνήμην του Κρικόρ Ναρεκατσί (951-1003), μεγάλου
Αρμένιου μοναχού, ποιητή, φιλοσόφου και θεολόγου· το
άγαλμά του, μπροστά από την είσοδο, σμίλεψε το 1991 ο
Λεβόν Τοκματζιάν από την Αρμενία και τα
αποκαλυπτήρια τέλεσε το μέλος της Σχολικής Εφορείας
Τακουχή Αστζιάν στις 28 Μαρτίου 1991.

Αν και τοποθετήθηκαν τα θεμέλια του θεάτρου, δεν
κτίστηκε ποτέ. Όταν την περίοδο 1973-1974 ξαναέγινε
συζήτηση για το κτίσιμο μιας εκκλησίας, η κυβέρνηση
πρότεινε χαλίτικα οικόπεδα στην Ακρόπολη, ωστόσο η
Εθναρχία θεωρούσε καταλληλότερη την ανέγερσή της
δίπλα από το Ναρέκ. Μετά από τις επίμονες και άοκνες
προσπάθειες του εφημέριου της Λευκωσίας, πρωθιερέα
Βαζκέν Σαντρουνί, και του αείμνηστου Εκπροσώπου,
Ο Αρχιεπίσκοπος Νερσές Παχτικιάν ευλογεί το θεμέλιο λίθο
της εκκλησίας, τον οποίο κρατά ο Εκπρόσωπος
Δρ. Αντρανίκ Λ. Αστζιάν (25 Σεπτεμβρίου 1976).

Δρ. Αντρανίκ Λ. Αστζιάν, τελικά δόθηκε η αναγκαία άδεια.
Στις 25 Σεπτεμβρίου 1976 κατατέθηκε ο θεμέλιος λίθος της
εκκλησίας από τον Πρόεδρο Μακάριο και τον Επίσκοπο
Νερσές Παχτικιάν· την ημέρα εκείνη έβρεχε, κάτι το οποίο ο
Μακάριος θεώρησε «μπερεκέτι». Στις 4 Ιανουαρίου 1978
υπογράφηκαν τα συμβόλαια με τους αρχιτέκτονες Ιάκωβο &
Ανδρέα Φιλίππου και τον εργολάβο Νικόλα Σιακόλα, κι έτσι
άρχισαν τα κατασκευαστικά έργα. Για να της δοθεί αρμένικος
ρυθμός, προσκλήθηκε ο έμπειρος Λιβανοαρμένιος
αρχιτέκτονας Κεβόρκ Εμμιγιάν. Στις 16 Απριλίου 1978, κατά
την πρώτη ποιμενική επίσκεψη του Συγκαθήμενου Καθόλικου
της Κιλικίας, Καρεκίν Β’, τελέστηκε ο πανηγυρικός αγιασμός
των 16 κολώνων της εκκλησίας, με τη συμμετοχή της
λιβανοαρμενικής χορωδίας του Κεβόρκ Κανταχαριάν. Στις
10/12/1979 η οδός Κύκλωπος μετονομάστηκε σε «Αρμενίας».
Αφού τα κατασκευαστικά έργα έφθασαν αισίως στο τέλος
τους και τα εγκαίνια είχαν προγραμματιστεί για την Κυριακή,
12 Απριλίου 1981. Λόγω της έκρυθμης κατάστασης στο
Λίβανο, τελικά τα εγκαίνια τελέστηκαν από τον
Αρμενοκύπριο Καθόλικο της Κιλικίας Χορέν Α’ και το
Συγκαθήμενό του Καρεκίν Β’ την Κυριακή, 22 Νοεμβρίου
1981, στην παρουσία του Αρχιεπισκόπου Κύπρου,
Χρυσόστομου Α’. Όπως μας πληροφορεί και η μαρμάρινη
αναμνηστική επιγραφή στην είσοδό του, ο κομψός
μητροπολιτικός ναός της Παναγίας Θεοτόκου κτίστηκε με την
οικονομική αρωγή της Ηνωμένης Ευαγγελικής Εκκλησίας της
Βεστφαλίας (£44.357), της Κυπριακής Κυβέρνησης (£35.000),
του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών (£5.188), της Ιεράς
Αρχιεπισκοπής Κύπρου (£1.000), Αρμενοκυπρίων πιστών και
διαφόρων άλλων δωρητών (£36.893).

Ο Βαχάν Μπετελιάν και η χορωδία της εκκλησίας ψάλλουν κατά την
τελετή κατάθεσης του θεμέλιου λίθου (25 Σεπτεμβρίου 1976).
Στην κεντρική είσοδο του ναού βρίσκεται ξυλόγλυπτο
παγκάρι και δύο δωμάτια: στο βόρειο βρίσκεται ο Επιτάφιος
(1989) και εικόνα του Αποστόλου Ανδρέα, έργο του
Καλλίνικου Σταυροβουνιώτη (1986), ενώ στο νότιο το
κλιμακοστάσιο προς το άνω διάζωμα, όπου βρίσκονται η
χορωδία και το αρμόνιο. Ο κυρίως ναός είναι ανοικτός και
χωρίς κολώνες· στα αριστερά και δεξιά υπάρχουν δύο
μαρμάρινα μανουάλια, πάνω από τα οποία υπάρχουν
ελαιογραφίες του Αγίου Γρηγόριου του Φωτιστή και του
Αγίου Γεωργίου, αντίστοιχα, έργα του Λιβανοαρμένιου
Ζοχράπ Κεσισιάν (1981). Στο κέντρο του βόρειου και νότιου
τοίχου, πάνω από τις πλάγιες εισόδους, βρίσκονται δύο στρογγυλοί
φεγγίτες με βιτρώ που απεικονίζουν την Παναγία με τον Ιησού στην
αγκαλιά της, και τον Ιησού με ένα ανοικτό ευαγγέλιο, αντίστοιχα,
έργα τουαυτοδίδακτου ΕλληνοαρμένιουΧακόπ Αλατζατζιάν.

Στους τοίχους του κυρίως ναού υπάρχουν οι εξής εικόνες:
ανατολικά η Σταύρωση και η Ανάσταση (Ζοχράπ, 1981), νότια
ο Άγιος Σέργιος ο Στρατηγός (Κεβόρκ Τοβμασιάν, 2002) και ο
Άγιος Νερσής ο Χαρίεις (Σαμβέλ Πετροσιάν, 2007), δυτικά
σύνθεση με την ανακάλυψη του Αλφαβήτου και τη Μάχη του
Βαρτανάντζ, και σύνθεση με τους Αποστόλους Θαδδαίο και
Βαρθολομαίο, τις Άγιες Ριψιμία και Γαϊανή, το όραμα του Αγίου
Μεσρώπ και τη βάφτιση του Βασιλιά Τιριδάτη από τον Άγιο
Γρηγόριο το Φωτιστή (Ζοχράπ, 1982), ενώ βόρεια ο Άγιος
Γρηγόριος ο Ναρεκήνσιος (Πετροσιάν, 2007) και ο Άγιος
Ιάκωβος ο Νισίβεως (Χοβσέπ Ασκαριάν, 2005). Στο κέντρο του
κυρίως ναού, σαν κορωνίδα, αναπαύεται ο οκταγωνικός
καθολικός τρούλλος, του οποίου οι φεγγίτες φέρουν
χρωματιστά βιτρώ που ακεικονίζουν το Χριστό, τους
Απόστολους Θαδδαίο και Βαρθολομαίο, τον Άγιο Γρηγόριο το
Φωτιστή, τον Άγιο Γρηγόριο το Ναρεκήνσιο και τρεις άλλους
Άγιους, επίσης έργα του Αλατζατζιάν.

Ο σολέας διακρίνεται από τον κυρίως ναό, με μεταλλικό
κάγκελλο και όντας σε πιο ψηλό επίπεδο. Στην κεφαλή του
βόρειου του τμήματος υπάρχει ο ξυλόγλυπτος θρόνος του
Μητροπολίτη με το ναοειδές κάλυμμα και με ανάγλυφες εικόνες
των καθεδρικών ναών του Αντηλιάς και του Ετσμιατζίν, καθώς
και ένα δικέφαλο αετό. Στην ανατολική κόγχη, υπερυψωμένο
βρίσκεται το ιερό βήμα, στο κεντρικό μέτωπο του οποίου
συναντούμε μια σταυρόπετρα από γκρίζα πέτρα τουφ, η οποία
δωρήθηκε από τον Καθόλικο του Ετσμιατζίν, Βαζκέν Α’, το
1980. Στο κέντρο του ιερού βήματος αναδύεται η Αγία Τράπεζα,
φτιαγμένη από ιταλικό ανοιχτόχρωμο ροζέ μάρμαρο, με
τέσσερις μελί κολώνες από όνυχα και τρεις ναόσχημους
τρούλλους από πάνω· στο κέντρο βρίσκεται ελαιογραφία του
Ζοχράπ, που απεικονίζει την Παναγία με το Θείο βρέφος (1990).
Δεξιά και αριστερά υπάρχουν δύο δευτερεύουσες τράπεζες,
με ελαιογραφίες του Ζοχράπ (1983) που απεικονίζουν τη Θεία
Βάφτιση και το Μυστικό Δείπνο, αντίστοιχα, και φιλοξενούν το
μυροφόρο περιστέρι και το άγιο δισκοπότηρο. Στα νότια και
βόρεια βρίσκονται δύο δωμάτια, το αποθετήριο και το βαπτιστή-
Ο Συγκαθήμενος Καθόλικος της Κιλικίας, Καρεκίν Β’, τελεί
τον αγιασμό των 16 κολώνων (16 Απριλίου 1978).

ριο, αντίστοιχα· στο αποθετήριο βρίσκεται τσιγκογραφία της
Παναγίας. Στον ανατολικό τοίχο του βαπτιστηρίου βρίσκεται
εντοιχισμένο ναόσχημο βαπτιστήριο, φτιαγμένο από ανοιχτόχρωμο
ροζέ ιταλικό μάρμαρο, ενώ στο νότιο τοίχο υπάρχει ελαιογραφία
του Ζοχράπ (1981) που απεικονίζει τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου.
Το 1994 εγκαταστάθηκε το ηλεκτρονικό σύστημα για την
καμπάνα, ενώ το 1999 κεντρικό σύστημα θέρμανσης και κλιματισμού.
Όπως μας πληροφορούν αλουμινένιες αναμνηστικές επιγραφές,
στα τέλη του 2005 έγινε εξωτερική ανακαίνιση της εκκλησίας, με
χρήματα που μαζεύτηκαν εις μνήμην της οικογένειας Τουτουντζιάν,
που σκοτώθηκε στο αεροπορικό δυστύχημα της Ήλιος, και
ανακαινίστηκε το κωδωνοστάσιο, εις μνήμην του μ. πρωθιερέα
Βαζκέν. Tο Μάιο του 2008 έγινε εσωτερική επιδιόρθωση του ναού.
Ο Καθόλικος της Κιλικίας, Χορέν Α’, και ο Συγκαθήμενός του, Καρεκίν Β’,
κατά την τελετή του μυρώματος της εκκλησίας (22 Νοεμβρίου 1981).
Χάρη στις άοκνες προσπάθειες του Αρχιεπισκόπου Ζαρέχ
Αζναβοριάν, στις αρχές του 1984 αποπερατώθηκε και το κτίριο
της Μητρόπολης, που προηγουμένως στεγαζόταν στην οδό Αράμ
Ουζουνιάν, Λευκωσία (1964-1968) και τη Λεωφόρο Κυριάκου
Μάτση, Άγιος Δομέτιος (1969-1983)· άρχισε επίσημα τη λειτουργία
του μετά από την επίσκεψη του Καθόλικου του Μεγάλου Οίκου
της Κιλικίας, Καρεκίν Β’, στις 10 Μαρτίου 1984. Στις 3 Φεβρουαρίου
1999 ο Καθόλικος του Μεγάλου Οίκου της Κιλικίας, Αράμ Α’,
τέλεσε τα εγκαίνια της Αίθουσας «Βαχράμ Ουτιτζιάν», που
βρίσκεται στο υπόγειο του κτιρίου της Μητρόπολης.

Στις αρχές του 1990 άρχισε η ανέγερση του Μνημείου της
Αρμενικής Γενοκτονίας, έργου του Τζων Γκεβεριάν, του οποίου τα
αποκαλυπτήρια τέλεσε στις 24 Απριλίου 1991 ο Ανώτερος
Αρχιμανδρίτης, Γεγισέ Μαντζικιάν· το 1996 μερικά λείψανα
μαρτύρων από την έρημο του Ντερ Ζορ ενταφιάστηκαν εντός του
μνημείου, ενώ περισσότερα φυλάσσονται στα δύο οστεοφυλάκια
που κτίστηκαν το 2000 μπροστά απ’ αυτό, δωρεά των οικογενειών
Εγογιάν και Τεμπεκιτζιάν, τα οποία πλαισιώνουν πέντε στήλες,
δωρεά της Αναχίτ ντερ Μοβσεσιάν (2000). Στις 21 Οκτωβρίου
2001, ο Προεδρικός Επίτροπος Μανώλης Χριστοφίδης τέλεσε τα
αποκαλυπτήρια της μαρμάρινης σταυρόπετρας, έργου του
Μπογός Τασλακιάν («Αγασί»), στην παρουσία του Καθόλικου της
Κιλικίας, Αράμ Α’. Την 1η Μαΐου 2005 ο Ιταλοαρμένιος δωρητής
Αλέκο Μπεζικιάν τέλεσε τα αποκαλυπτήρια της μπρούντζινης
προτομής του Αρχιεπισκόπου Ζαρέχ, έργου του Μεγκερντίτς
Μαζμανιάν, στην παρουσία του Μητροπολίτη Αρμενίων
Ελλάδας, Χορέν Ντογραματζιάν.

Աւելցնել Ձեր մեկնաբանութիւնները